Compra - vende - alquila tu piso en Azkoitia
INFORMACION SOBRE AZKOITIA (Obtenida de la página web del Ayuntamiento de Azkoitia: http://www.azkoitia.net )
DATOS GENERALES
Territorio Histórico:
Gipuzkoa
Situación: * 1º 23' 05" longitud Este
* 43º 10' 45" latitud Norte
Comarca: Urola-Kosta
Partido Judicial: Azpeitia
Altitud: 113 m.
Extensión: 55,4 Km2
Orografía
Azkoitia
es un municipio del interior de Gipuzkoa que se asienta en la cuenca
del valle que conforma el río Urola, en un llano rodeado de montes de
considerable altitud, en la depresión al sur del conjunto anticlinorio
guipuzcoano "Arno-Tolosa", correspondiente al surco excavado sobre
rocas blandas por el cual discurre el Urola. A excepción de la zona
recorrida por el río el resto del municipio es accidentado, destacando
el monte Izarraitz (942 m.) y Azkarate (628 m.) al norte, mientras que
hacia el sur el terreno se va elevando más suavemente hasta alcanzar
alturas similares, como el alto de Irumugarri (939 m.), dentro del
conjunto de Irukurutzeta (895 m.).
Hidrografía
La red
hidrográfica viene dada por el río principal, el Urola (55 Km.), que
atraviesa el municipio del SO. hacia el NE., y por dos de sus
afluentes, el Igaran y el Katuin. Se localizan también en el municipio
la laguna denominada Pozo de Mari Kutz.
Límites
El
municipio de Azkoitia limita al norte con Mendaro y Deba, al sur con
Zumarraga y Urretxu, al este con Azpeitia y al oeste con Placencia de
las Armas-Soraluze, Elgoibar, Antzuola y Bergara.
HISTORIA
Antes
de la fundación de la villa existía una entidad territorial conocida
con el nombre de Valle de Iraurgi perteneciente al obispado de
Pamplona, con dos centros religiosos: Santa María de Balda, que con el
tiempo dará lugar a Azkoitia y San Sebastian de Soreasu, a Azpeitia.
La
villa de Azkoitia tuvo dos fundaciones, la primera en el 1324, año en
el que Alfonso XI le concedió la carta de fundación, recibiendo
entonces el nombre de San Martín de Iraurgui: y la segunda, en el año
1331 a petición de los propios vecinos; apartir de ese momento hasta
mediados del siglo XV se le conoció con el nombre de Miranda de
Iraurgui. Durante largo tiempo fue una de las cuatro villas mayores
donde residía La Diputación y El Corregidor de la provincia con su
tribunal.
En el siglo XVIII ocurrió uno de los
acontecimientos más relevantes de us historia, el nacimiento en el año
1763 de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País, origen de las
Sociedades Regionales de Amigos del País.
|
|
|
|
|
|
AZKOITTIKO EUSKERIE
Aizkibel beka
AZKOITTIKO EUSKERIE
Aizkibel beka
Azala: 11 artekimen.
Argazkiak: Txurruka Etxea eta Udaleko fondoa.
Maketazioa: FK.
Inprimaketa: ZUBI.
I.S.B.N.: 84-931795-1-5.
Deposito legala: SS-710/01.
Azkoittiko euskerie 3
SARRERA
Gizaldixetan zier, urtitan zier, moldaketak eta doinuk artzen
jun da Azkoittiko euskerie. Gurasotatik semeta pasauez.
AZKOITTIXE, euskeraz bizi izen da eta euskeraz bizi da.
Amaren bularretan, etxe txokotan eta kaletan, elkar bizitzen,
ikisi eta ibiltzea allau gean danok daukeu ze ikusixe gaur aurkeztean
liburuxka onekin. Gure izetin, azkoittiar izetin, azkoittiar
izetin muñe deu euskerie.
1999.go urtin, Azkoittixe sortuzaneko 675go urte betetzin,
Udalak beka bat sortu zun AZKOITTIKO EUSKERIE aztertzeko.
Lan au, letzaile, zure eskuten daukezu gaur. Lenengo pausue
izengoa segurunez. Hasiera bat izetie espero deu.
Pedro de Yrizar y Barnoya jaunak, azkoittiar jakintsu eta
ospetsuak, azkoittiko euskeraz itzegitten duenak mundu zabalin,
eitten dixo itzaurrie. Gure eskerrik beronak berorri.
Euskerik izen dittu bai egoera beltz askuk, gaur zorionez, naiz eta
bide luzie euki ondik normalizatzeko, aittortu ber deu, lan asko ein dala.
Euskerie da gaur, Europak dauken monumento bizi berezixenetakue
eta beste batzun artin, azkoittiarrai esker.
Danon eginkizune eta retue da, jakintasunen eta informazixun
gizartin, geure izetie eta arrastuk ez galtzie. Mundure beire eta
mundu berri ontan parte izetie, azkoittiarrak izeten jarraittuz.
Azkoittiarrak esateun bezela, ZER GEA BA!
Nerea Zubizarreta Artetxe
AZKOITTIKO Alkatie
Azkoittiko euskerie 5 Azkoittiko euskerie 4
Metodologia horrek baditu bere zailtasunak. Alde batetik, jendearentzat
grabagailuaren presentzia nahiko deserosoa gertatu da.
Bestalde, transkribaketa egiterakoan Azkoitiko hizkeraren
idatzizko eredu ezak buruhauste handiak eman dizkigu.
Baina zailtasunak zailtasun, lerro hauen bidez eskerrak eman
nahi dizkiegu etxeko atea ireki eta harrera goxoa egin diguten
hainbat familia eta lagunei. Horien artean, eskerrik beroenak
gure artetik joan diren Patxi Estra eta Candido Beristaini.
"Axkoittiko" hizkeraren lan hau zuek, herritarrok, egin
duzue eta zuen eguneroko erabilerak egin du posible. Gure
asmoa xumeagoa izan da, biltzaile soilak izan gara.
Bidai hau guretzat, oso aberasgarria izan da, bai hizkunta
mailan bai esperientzi mailan ere. Jendearen kontakizunen
bidez Azkoitiko herritarren bizimoduan, ohituretan,
jaietan, umorean... murgiltzeko aukera izan dugulako, pasadizo
eta istorio ugari ezagutuz.
Azkoitiko euskara edo hizkerak suposatzen duen ibilbidean,
gurea lehen urratsa izan dela deritzogu. Ziur gaude dena ez
dugula jaso, eta ez gogo faltagatik, denbora ezagatik baizik.
Jakina, liburua zuen eskuetara iristean, batzuei bitxia irudituko
zaiena, beste batzuei arrunta irudituko zaie, eta, falta diren
hitz eta esamoldeak ezagutuko dituztenak ere izango dira, noski.
Horregatik diogu, lan hau lehen urratsa dela. Beste norbaitek
egindakoa oinarritzat hartuz luzatu edo sakondu nahi
badu, biziki animatzen dugu.
Vanesa del Castillo
Jose Angel Romo
Bakarne Giralt
AURKEZPENA
Lan honek Udalaren deialdi baten ondorioz egin zituen
hastapeneko urratsak. Bertan, Azkoitiko hitzen bilketa proposatzen
zen. Asmo horrekin bildu ginen hiru lagun eta
kafetxoa hartuz proiektua prestatzen hasi ginen.
Jo genuen lehen atea San Jose Egoitzakoa izan zen.
Bertako bizilagunentzat hiru gazte grabagailu batekin ikustea
ez zen batere ohikoa baina oso harrera ona egin ziguten.
Ordundik gaur arte hartutako kafetxoak eta eginiko kilometroak
asko izan dira.
Lan esparrua oso zabala izanik Azkoitiko hizkeraren
argazki bat egitea nahi izan dugu. Bertan, bi urtetan eginiko
elkarrizketa eta lanaren fruitua azaltzen dizuegu.
Hiztegiaren oinarrian ahozko hizkuntza dagoen arren, ez
dugu ahaztu izan nahi idatzizko hizkuntzaren lekukotasuna ere.
Gure metodologia, egokiak iruditu zaizkigun pertsonei
eginiko elkarrizketetan oinarritu da. Ondorengo lana elkarrizketok
transkribatzea eta aukeratzea izan da. Azkoitiko
euskara aztergai izanik ezinbesteko iruditu zaigu esparru
batzuei lehentasuna ematea. Horien artean honakoak daude:
alpargaten mundua, jostunena, pilotariena, gazte eta umeen
euskara eta baserri giroko hizkera.
Azkoittiko euskerie 7 Azkoittiko euskerie 6
Mutikoxkorra nitzenien oso rubixue nitzen eta Madriko
Erretiroa (El Retiro) jute nitzenien jolasea, ñola euskeraz
bakarrik itzeitte nuen danak uste zeben Noruegakue edo
Sueziakue nitzela.
Oiñ dala ogei bet urte, bi lantxo idatzi nittuen Azkoittiko
euskerari buruz ["Disquisiciones lingüísticas azcoitianas".
Boletín de los Amigos del País, XXXVII (1981), pp.303-305].
Lelenguen saxatze nitzen erakusten nola, Azkoittiko euskerie
aztertuz, ikusi leiken gure errixe beti oso katolikue izen dala.
Jakiñekue da ñola euskaldunentzat saille dan errekin
asteiezen itzek esatie. Derrior aurretik bokal bat ipiñi ber
dixou. "El remedio" esateko aurretik e ipintzexou erremeixue.
"Ramón" esateko, Erremon.
Bañe izen batekin beste moru batea jokatzen deu, Izen
ori da Roke. Beintzet ni gaztie nitzenien ez genduen Erroke
esaten baizik Droke. Eta au zeatik?
Antxiñeko denboran, mundu guztixen, gaixotasun bildurgarrixe
zabaldu zan, pestie. Jentiek milleka iltze zien.
Merikuek alperrik saxatze zien, jaiki tte jo. Erremexoik
etzeuen. Orduen azkoíttiarrak San Rokegana jo zeben esanaz:
- San Droke salba gaitzatzu!
Euskeraz "honrado" esateko ondrau esaten deu, ta beti
aurretik n daonien d sartzeu. Orreatik Droken d orrek esan
nai du azkoittiarrak sarritten errezatzen zixobela San
Drokei, gaixotason bildurgarri artan. Azkenien Roke geldiu
zan, bañe Erroke ez.
Itxurie dagoenez San Droke ondo portau zan, eta arrezkeo,
Andramaixen bigarrengo egune San Drokena zan eta
prozesixo ederra eitte genduen "Sansebastian" zier ta geo
Aurresku famaue plazan.
HITZAURREA
Poz galantakin jakin nuen gazte batzuek ai ziela
Azkoittiko euskerari buruz liburu bat eitten, eta esan ziebenien
ia nai nuen liburu orrentzat itzaurrie idatzi, kolpea
erantzun nuen pozik eiñgo nuela ta gusto aundixekin gañea.
Liburu au oso ederki eiñde dao, egixez interesgarrixe da
eta azkoittiar guztiok poz aundixekin egon ber deu bere aurkezpenakin.
Nere partez zorionak biotz-biotzez egilleei.
Ni erdaldun-berrixe naiz. Oso gazte nitzala erderaz jakittie
derriorra izen nuen nere estudixuentzako, bañe aurretik
euskeraz bakarrik itzeitte nuen, Azkoittiko euskeraz. Nere
iñudie Mari Joxepa, Errekalde basarrikue zan. Eta gure etxien
neskak beti azkoittiarrak zien. Ni mutikoxkorra nitzenien:
Pilar Larrañaga (Olotzakue), Maria Arrieta (Ugertekue)
[Ugarte au erriko erteran Zumarra aldera zegoen, eta nik eiñ
nuen mapan — oiñ Kontzejuen dagoena— ederki ikustea] eta
Ana Juaristi (Atanokue). ¡Santa aundixek laurek!. Zeruen
egongoiez seguru asko, oso goixen gañea.
Lelengo letrak Mixerikordixen ikisi nittuen, sor Dorotea
ta sor Soterakiñ ¡Auek ere santa galantak!
Orreatik itzaurre eo "prologo" au azkoittiko euzkeraz
eiñgot. Euzkera goxo au txikitten ikisi nuena da. Azkoittiko
euskerie da neretzat maitteena.
Azkoittiko euskerie 9 Azkoittiko euskerie 8
Beste abarie azkoittiarrak asko maitte genduena zan Don
Domingo. Auskalo zenbat mutiikoxkor ta zenbat nexkakoxkor
sartu zittuen gonbentotan! Nik beiñ esan nixon Don
Domingoi:
-" Zertako aiñbeste saxau gonbentotan sartzen? Gero
erdixek erten eittebe." Ta don Domingok erantzun zien,
arrazoi aundixekin.
-" Bai, bañe beste erdixek gelditzeiez barruen!"
Orra or oraiñ gure etxien aurrien pasauteko ixtori ederra.
Ascencio Cuende jaune gure etxe aurrien bizi zan. Gizon
aundixe ta elegantie, beti dotorejantzitte zebillen eta konpittero
famaue zan. Gaitzizena "Maltienpo" ipiñi zixoen.
Bere etxe aurrien, Errexilleneko etxie zeuen, eta eskiñen
aste zan kale txiki bet Txakur-zulo esatezixoen tokire zijoena.
Oiñ eztao kale orren aztarranik; Toleneko etxie bota zebeníen,
kale ori txorittea juntzan. Oiñ plaza aundi eder bet dao.
Eskiñe ortan bertan egote zan gau gustixen Tolosako
antomobille. Au aubobus aundi bet zan.
Goizero xeiretan puntuen autobus aundi orrek ertetze zuen,
Tolosaño juteko. Txoperra Felipe Errexil zan, nere anai Joakiñen
txikitteko lagune. Bere seme gazteena PNVen buru da oiñ.
Sasoe artan automobill aundi auek abantau baño len
motorra berotu ber zeben,ta Felipe Errexillek ordu erdi
baten, gutxienez, motorra eukitze zuen martxan izugarrizko
burrunbadakin: Brrr...brrrr...
Alako baten Felipe Errexillek top eiñ zuen kalien
Maltienpokin, eta esan zixon:
- "Goizeko xeiretan aitze al dezu automobille martxan
ipiñtzetanien Tolosa juteko"
Oiñ nere bigarren istorixe. Don Joakiñ, sasoe bateko
parroko agurgairrixe zan, ta Erremon sankristaue. Ixtori au
bixen arteko alkarrizketiei buruz da.
Don Joakiñ urte askotan izen zan Azkoittiko parrokue.
Mendeko lelengo berrogei urteetan jaixo giñen azkoittiar
guztiok bearek batiau giñuzen.
Egun baten Don Joakiñi akordau zikon gauze bat eiñber
tzuela; zeoze laga zuela eitteke derriorkue zana, bañe etzekixen
ze gauza zan ori. Bakarrik zekixen zeoze zala eitteke
geildiu zana. Ta pentsau zuen Erremon akordauko zala ze
gauza zan ori eta gaña ordureko akaso eiñde eukiko zuela;
eta esperantza ortan esan zixon Erremoni:
- Erremon, zeako zer ori zertu al dezu?
Bañe Erremon, Don Joakiñ bezela zeuen. Basekixen
zeoze laga zebela, eitteke, bañe etzekixen ze gauza zan eitteke
geldiu zan ori, eta orrela erantzun zixon don Joakiñi:
- Don Joakiñ, zeako zer ori obeto zertze ezpau, zertzeke
geldiuko da. [zertzeke ori Azkoiittiko inguruetako erri batzuetan
esatebe, bañe toki geixe letan zertu gabe esatebe].
Orduen bazien Azkoittixen bi abare famauek. Bat zan
Don Jose Otaño. Orrekin eiñ nuen nik nere lelengo komunixue
Azkoittiko parrokixen.
Ordungo Andramaixetan, goizeko lauretan aste zien txaferuek
botatzen eta kanpaeik jotzen, kanpai danak batea: dundun
zarra, dundun berrixe; ...ta kanpai bakutzek badu bere izena.
Gero, bostetan txistulaixek. Xeiretan, dultzaiñeruek,
Zazpiretan, bandie. Ezin zeiken lorik eíñ.... Bañe don José
Otaño gustoa zeuen ta esate ementzuen:
- "¡Auek dittuk pesta ederrak!
Azkoittiko euskerie 11 Azkoittiko euskerie 10
Alejandron aitte zana, Joxe Manuel, Aldako arotza zan, ta
bere lagun, Juan Joxe Narbaiza, "Luzie ", aizkolari famauekin,
bixek juntzien Sevillara. Etorri zienien galdetu zixoen
Joxe Manuel ia nola jaten eta nola eraten zeben Sevillan.
Erderaz galdetu zixoen Joxe Manueli eta onek erderaz
erantzute zuen, Azkoittiko euskeraren kutsuekiñ:
- Beber... bonitamente, pero comer... sin fundamento!
Itxurie dagoenez "tapak" ipiñiko zizkoen: plater txiki
batzuetan, aizeitunek, almendrak eta abar.
Azkoittiko euskeriek bizkaieraren eragiñe du: guk esateu:
aixek ekarri debe eta gipuzkeraz ekarri dute da. Gaztiek esaten
genduen etorri diez eta zaarrak etorri die eta berriz ere esaten genduenien
etorri diezela.(“que han venido"). Zaarrak esaten ziguen
ixilik egon ai, "diezela" motorra dek. Sasoe artan Intxustiko
fabriken motor eder bat ipiñi zeben "Diessel" alemana.
Nei gustatze ziten aitte-semiek alkarren kontra, xextran,
jartzie [jakiñe, broman, asarratzeke]. Guk esate genduen
etorri nitxian, zaarrak berriz etorri nitxixian, eta baserritarrak
etorri nitxetuan [nitxeluan eta oraingoko aldiko zetuat
eta abar izugarri garrantzi aundikuek diez Linguistíkari
buruz], Xextra oixen bittertez nik nai nuen aztertu
Azkoittiko euskeraren aldaketak urtietan zier.
Gipuzkeraz subjuntibue nik ekarri dezadan da, bañe guk
esateu nik ekarri daitten. Au bizkaieratik dator, bizkaieraz
subjuntibue dagidan da.
Potentziala berriz gipuzkeraz dezaket da, bañe guk daiket
eta leiket esateu bizkaierako dagiketik datoztenak. Nere
denborako neska gaztiek, - ondo akordatzen naiz—zeoze
xelebre xamarra aitze zebenien, esate zeben: Nola leike!
Pedro de Yrizar.
Madrilen, 2000-X-29an.
Adarrien esan zixon eta pentsatze zuen, Maltienpok
erantzungo zixola, dana asarraute:
-"Txarri ori! eztiek lagatzen lo eitten"
Bañe beste moru batea pasau zan. Maltienpok esan zixon:
"Bai, Felipe, egunero aitzeiat, oriñela txixez betetzeiat,
eta oien buelta erdixe eiñez, berrize lo eitteiat lasai, amarrak
eo ameikak arte, eta pentsatzeiat: Felipe gizajue ¡Oiñ
Tolosaño junber...!"
Ala ñola azkenien Maltienpok jo zixon adarra Felipei.
Beiñ azkoittiar bat jun ementzan Bilboa bazka ederra eitteko
asmuekín... eta baitte eiñe. Postrie nai zuen artzie
erderaz "cuajada" esatebena eta Azkoittixen mamixe. [Beste
errixetan "gatzatue" esateixote mamixei] Enterau zan
mamixe erdaraz nola zan eta eskau zuen.
- "Para postre miga" esan zuen.
Ogi pusketa aundixe ekerri zixoen, azala kendute.
Oraiñ dala urte asko -gutxienez irurogei— Vicente Vial asi
zan Azkoittiko itzek eta esaerak biltzen, bañe ustet ezerre
etzuela eiñ, beintzet nik dakittenik. Onegatik oiñgo liburu au
oso ederki dator utsune ori betetzeko. Derriorkue zan. Vixentei
aittu nixon "dunbela" itz azkoittiar netue zala. Bestalde, emakume
bat aurdun zeuenien, esate giñon: Ori den dunbela!
Azkoittiko ta Azpeittiko euskerak alde aundixe daukebe.
Guk etorri dittuk esateu, Azpeittiarak etorri dituk. -t- hori
bustitzeke. Gurie goxoague da. Ez al da egixe?
Bestalde, guk esateu nik ekarri dixot [obeto egongo li-tzeke
ekarri didxot idaztie], azpeitiarrak esatebe nik ekarri diddot.
Azkenengo era au (diddot) Azkoittiko Arrieta-mendíxen ere
erabikiltzen debe. Martitten egon nitzen Juan Ignacio Uria ta
Alejandro Azpiazu (Aldako) kin ango esaerak biltzen.
Azkoittiko euskerie 13
IRAKURLEARI
1. Hasieran Azkoitiko "-Xe" sonatua, "-jje" moduko bat
zen, edo hobeto esanda, bien arteko nahasketa bat. Herri
horrek bereak dituen auzoetariko batzutan azken joskera
mantentzen da, edo bien artean behintzat "-jje" nabarmentzen
da. Esate baterako, Martitte eta Olason jasotako hitzak bukaera
hori daukate. Hala ere liburu osorako eredu nagusi bat
aukeratu dugu, kalekoa, eta hitz guztiak horren arabera eman
ditugu. Horrela elkarrizketetan "Mandiyue" jaso arren, hitz
hori "Mandixue" bezela agertzen da, ondoren beste informazio
iturri batzuen bidez aldaketa hau egiaztatu ondoren.
2. Ahozko hizkuntzan "h"a ahoskatzen ez denez eta gure
lana ahoskotasunaren lekuko denez, ikusiko duzuen
moduan, hitzak eta adibideak "h"rik gabe papeleratu ditugu.
3. Azkoitiko hizkeran "s" eta "z" hizkiek antzeko ahoskera dute.
Hasiera batean, hitzez-hitz bereizketa hori egiten saiatu ginen,
baina emaitz argi eta garbirik lortu ez genuenez, hitz guztiak euskara
batuko ereduan duten forma mantenduz eman ditugu.
4. Antzeko zerbait gertatzen da "ts", "tx", eta "tz" rekin.
Hiru kasu horien bereizketak askotan ziurtasunik ez izatera
eraman gaituenez, euskara batuko eredu bateratuari heldu
diogu, nahiz eta Azkoitian "ts"aren erabilera gutxienekoa
izan beste bienarekin alderatuz gero.
Azkoittiko euskerie 12
BIOGRAFIA
Pedro Yrizar y Barnoya
Azkoitian jaioa 1910eko abuztuak 11an.
Euskaltzaindiako akademikoa
1947ko martxoak 28tik.
EHAE-RSBAP-eko kidea.
Doktore Injenieru Industriala.
Doktore Injenieru Geografoa.
Zientzia Ekonomikoetan lizentziatua
Sari Bereziarekin.
Zientzia Ekonomikoetako Doktoradutzako
ikasgaiak gaindituta tesia
aurkezteko faltan.
Ogasun Ministeritzako Injenieru
Industriala. Finantza eta Zerga
Ikuskatzailea.
Moneta eta Tinbreko Fabrika Nazionaleko Banketxeko
Bileteen Egitearen Arduraduna.
Injenieru Industrialen Goi Mailako Eskolako Ekonomia
Irakaslea.
Ikerketa Zientifikoetarako Goi Kontseiluko Juan de la Cierva
Patronatuko Ciencia Aplicada aldizkariaren erredaktorea.
Patronato beraren Racionalización aldizkariaren erredaktorea.
Azkoittiko euskerie 15 Azkoittiko euskerie 14
A
Abanta(ra), abanta(r)ie. Abantada, abiada. "Nik arrapatzemañat
orrek eman ber din abantarie".
Abanzau, abanzaue. Aurreratua. "Bere edadeako naiko
abanzaue zan eskolan".
Abarkazale, abarkazalie. Alpargata egilea. "Abarka-zalin
dendan izen gaittun, gauze berrixek ikusten".
Abarketa, abarketie. Alpargata. "Majiñe bat abarketa
josittekue naun ni".
Abarketero, abarketerue. Alpargata egilea. Ikus abarkazale.
Adar, adarra. 1. Zenbait animaliaren buru aldeko luzakina.
2. Zuhaitzaren enborretik ateratzen diren besoetako
bakoitza. 3. Zakila.
Adur, adurre. Zortea, zoria. Normalean zorte txarraren
esanahia hartzen du. "Pasa dan urtin ama, oiñ atte, guk
daukeu adurre guk!".
Afai, afaixe. Afaria. "Aspaldixen gaurko afaixen bezelakoik
ezteu bota".
Afai-lege, afai-legie. Gauza gutxirekin egindako afaria.
"Ni, normalin, afai-legie eiñ da listo".
Afai-paxara, afai-paxa(r)ie. "Dutxau, afai-paxarie eiñ da
belaxe nauk kalin berriz". Ikus afai-lege.
Afaittea. Afaritara. "Axek onuzkeo afaittea jun die".
Afan, afana. Zerbaitetarako gogo handia. "Orrek izeteu
ara juteko afana!".
5. Hainbat hitzetan "f" nahiz "p" aurki dezakegu, bai hitz
hasieran baita tartean ere. Adibidez: apaixe- afaixe.
piñe-fiñe.
Horregatik, hitz horien kasuan bi sarrera eman ditugu
edo gutxienez bietariko nagusiena aipatu dugun kasuetan,
beste erabileraren aipamena ere egin dugu.
6. Euskalki eta hizkera ezberdinetan gertatu ohi den
moduan, gurean ere hitz berdin batek esanahi ezberdinak
izan ditzake. Esanahi ezberdinetatik, batzutan, bereiziena
aukeratu dugu edo gure ustez interesgarriena. Adibidez:
Buru aundi, buru aundixe. 1. Buru handia
2. Ume jaio berria.
Lehen adiera hizkera gehientsuenetan antzerakoa izanik,
bigarrena iruditzen zaigu interesgarriena edo aipagarriena.
7. Hitz berdinaren mugagabeko formatik mugatura pasatzerekoan
ere gauza aipagarriak ikusi ditugu: "-ue" amaiera duten
mugagabeak, mugatuan "-o/-u" alternantzia erakusten dute.
Horrek esan nahi du hitz bera bi era desberdinetara entzun daitekeela.
Adibidez: Burue – Buro/Buru. Era berean, mugatuan
"-oi" amaiera duten zenbait hitzek, mugatuan "-oe/-o" alternantzia
erakusten dute. Adibidez: Butroi – Butroe/Butro.
8. Aurkitu dugun beste berezitasun bat honako hau izan
da: "i" bokala konsonante sabaikari baten aurrean agertzen
denean [-tt], [-ñ], [-x] eta [-ll] hitz bera bi eratara entzun
dugu: bokal hori zenbait kasutan ahoskatu egiten da eta
beste zenbaitetan ez. Adibidez: aitte – atte, geixo – gexo,...
Guk aukeratu dugun forma "i" duena izan da nahiz eta
tartean bestelakorik ikusi.
A
Azkoittiko euskerie 17 Azkoittiko euskerie 16
Aittu. 1. Entzun. "Atzo plazan bandie aittu nun". 2. Usain
hartu. "Neure buruei, izerdi usaixe aitze zonat".
Aixe, aixie. Harrokeria. "Ori aixie daukena orrek lanin asi
danetik". 2. harroa.
Aixetute ibilli. Harrotuta ibili. "Azken bolaran aixetute
dabil gure ori, edadin kontuk izengoie".
Aixkirau. Adiskidetu, haserre egon ondoren lagun izan
berriro. "Asarraute al tzabiltze? Zeuretzat okerro! Gero
aixkirau eiñ ber!" .
Aixkire, aixkirie. 1. Laguna. "Amen al ao, aixkire!". 2.
Senargaia edo emaztegaia. "Onuzkeo aixkiren bat
izangozu, Bilbo alde ortan."
Aize ixkutu, aize ixkutue. Haizeak jotzen ez duen tokia.
"Amentxe jangoiau bokadillue, aize ixkutun".
Aizko torradak. Ahiz eginiko ore frijitua.
Aizpetzako, aizpetzakue. Ahizperdia. "Nere aizpetzakue,
gurekin bizi zan bolara artan".
Akaau. Berez hil. "Txakurre akaaute topau det goizin".
Akabaramos! Falta zena!
Akao ba! Falta zena! "Zeu ezpazea etortzen, akao ba!".
Ikus akabaramos!
Akarna. Tortoloxaren alde bat. Ikus tortolox.
Akaso. Beharbada, agian. "Ez natxion seguru, akaso azaldukoittun".
Akixo. Umeak beldurtzeko mamua. "Ez bazu lo artzen,
Akixo etorrikoa".
Akolitto, akolittue. Akolitoa, eliz mutila. "Parrokixen akolitto
izendekue da aure, majiña bat urte".
Akuerdun. Ikus gure akuerdun.
A Afaneko, afanekue. 1. Afana erakusten duena. "Ni ona
afaneko etorri tte danak muturtute topatzie, ezta earra
ba!". 2. Pertsona bati buruz ederra dela adierazteko.
"Bere illien tirabuzoiekin, rubia-rubia, preparaute jartze
zan, bere soiñekukin, afaneko bat zaeuen".
Aga, agie. Egurrezko makila luzea. "Mutill orrek balontzezton
jokau leike, agie aiñe lueze bada ta".
Agañ, agañe. Ardiak izaten dituzten arkakuso modukoak.
Ikus arkakuxu. Ikus bakasta.
Agoni kanpai, agoni kanpaie. Norbaiten heriotza iragartzen
duen kanpai hotsa.
Agoni, agonixe. Norbait hilzorian dagoenean. "Atzenengo
egunetan makalik ta agonixen eon tzan".
Agrarie. Baserritarrek Eusko Jaurlaritzari ordaintzen dioten
nekazal zerga.
Ai, aixe. Ahia. Irina egosiz egiten den orea.
Aide, aidie. 1. Norbaiten edo zerbaiten antza izan. "Nik
atten aide bat badezula esango nuke ba". 2. Gorputz
barneko airea. "Miñekin nabil, eztakitt, aiden bat eo
izangoa…".
Aidin. Airean. "Berriz eongo gaittun irekin bildurrez aidin".
Aille(g)au. 1. Heldu, iritsi. "Falta zinak e alleau die". 2.
Aditzera eman, adierazi. "Etxie saltzeko asmue re ailleau
ziuben".
Aingeru, aingerue. 1. Jainkoaren mezulari eta zerbitzari
gisa dabiltzan espiritu hutsak. 2. Umetan hiltzen dena.
"Oiñe jun da aingeru bat gure artetik".
Aiotz, aiotza. Aihotza. Igitaiaren antzeko tresna, baina txikiagoa.
Sasiak kentzeko erabiltzen da.
Aittau. Aitatu, aipatu. "Ezkondu ber dunik ez du beintzet aittau".
A
Azkoittiko euskerie 19 Azkoittiko euskerie 18
Algara, algarie. Barre oihua. "Jendin algarie Azpeittiko
plazatik aittu zala esatebe".
Alkar artu. Elkarrekin aritu zerbaitetan, normalean beste
baten edo batzuen kontra. "Kasoik ez, bi oxek alkar
artute zauden da".
Alondiga, alondigie. Biltegia, batik bat ardoarena. "Erriko
ardo lekue, alondigie, ta barrikak eote zin, andixek!".
Alper, alperra. Soroetan erabiltzen den tresna, harrizkoa
eta zilidro formakoa, lurra gogortuta dagoenean jotzeko.
Alperrarri, alperrarrixe. Ikus alper.
Alperrin egon, izan, bizi. Ezer egin gabe egon. "Alperrin
bizi da, eun osue ezer eiñ gabe".
Alperrontzi, alperrontzixe. Oso alperra denari buruz
esaten da.
Altzar, altzarra. Saihetsaldea. "Beti eon oi da altzarreko miñez".
Alu, alue. Interjekzio peioratiboa. "Alu ori! Nik arrapatzemaut!".
Ama. 1. Ume bat edo gehiago izan duen emakume edo animalia
emea. "Aman zai geldiuko naiz xeirek arte". 2. Ume
jolasetan, epaile lana egiten duena. "Zein da ama?".
Ama/atte besotako, ama/atte besotakue. Ama/aitabitxi.
"Nere ama besotakue Miren da".
Ama/atte punteko, ama/atte puntekue. Ama/aitabitxi.
"Atte puntekuek erregalo ederrak eittetxit urtetan." Ikus
ama/atte besotako.
Amabiko aundi, amabiko aundixe. Ehizarako eskopeta.
"Amabiko aundixe artute or jute zan jaiero".
Amalaun, amalaune. Armiarma-sare, haria batez ere.
Amatzako, amatzakue. Amaordea, ugazama.
A Al(d)rebes, al(d)rebesa. Zerbaitetan iaioa ez dena.
"Alrebesa aiz ba moteil. Nola sinistu uan gezur ori!".
Alasa. Sukaldeko apala, platerak eta ontziak gordetzekoa.
Albandorratz, albandorratza. Orratz handia.
"Albandorratza ber omen diñabe eskolan josteko".
Alberdau. Albardatu.
Alberretxiko, alberretxikue. Mertxika. Muxurkak baino
handiagoa den fruta bat.
Aldapa, aldapie. 1. Malda, aldatsa. "Egunero ixo ber izateu
Sansebastiñeko aldapie". 2. Presako ura eramateko
ubidea. Andapara. Eliz aurreko zubipean presa
zegoenean, hala deitzen zitzaion.
Aldau. 1.Trukatu, aldatu. "Eon ai! Momentu batin erropie
aldau ber diñat". 2. Landareak landatu. "Egualdi ona
ettebau aste ontan porruk aldau berkottou".
Aldekotxe. Konparaketetan, egoera hobeagoa azaltzeko.
"Aldekotxe bizi nauk oiñ!". Ikus igualekotxe.
Aldemen. Alboa. "Eure aldemenin daonai galdeu berkoixon".
Aldemeneko, aldemenekue. 1. Albokoa. "Zein da zure
aldemeneko xelebre ori?". 2. Auzokoa. "Joxe ez altzan
zuen aldemeneko, zuen aldemenin bizi zana?".
Ale, alie. 1. Hazia. "Alie usteldu einzat". 2. Hainbat gauzaren
zati biribil antzekoa. "Olakotxe txingor alie bota
zian". 3. Karta jokuan, puntuak adierazteko. "Jaso
alie!". 4. Banakoa. "Maxixatzenen azken alin eittexobe
entrebistie". 5. Handia, neurriz kanpokoa. "Ori neska
alie daona zuen txikiñe".
Algadoi, algadoie. Algodoia. "Algadoizko alkonda ori gustokue
det". Ikus guata. Ikus kotoi.
A
Azkoittiko euskerie 21 Azkoittiko euskerie 20
Andabide, andabidie. Kanposantuko bidea. "Andabidie
artu ta goratxuo daukebe baserrixe".
Andamaxo, andamaxue. Aldamioa. "Andamaxo gañin
eote zan lanin gure attitte, igeltsero ibilli zan da urte
askun".
Andapandango ibilli. 1. Adar joka ibili. "I andapandango al
abil? Nei ez tik sartuko, e...". 2. Festa giroan ibili. "Oiñ e
emen gatxabiltzen, kalin andapandango".
Andarikunin ibilli. Zoratu beharrean, batera eta bestera
ibili. "Zure atte au dala ta ez dala, andarikunin ibilli naiz
egun guztixe".
Andera, anderie. Panpina, andrakila. "Olentzerok andera
berrixe ekarri dit".
Andi aurkixek. Haundienak. "Ganbarie garbiu gendun ta
andi aurkixek beintzet kendu giñuzen".
Andiki, andikixe. Handikerian ibiltzen dena. "Beti izen da
andikixe, ta oiñ dirue daukela, geixo".
Andra, andrie. 1. Emakumea. "Makiña bat andra zabiltzen
kantun". 2. Emaztea. "Andrie ta bixok jun giñen bazkaire".
Anea, aneie. Anega. Pisu neurri zaharra, 48 kg.
Anerdiko, anerdikue. 24 kg.
Angulero, angulerue. Integristen artean izaniko barne zatiketa
baten ondoren alderdi bateko jarraitzailea.
"Integruak beren artean asarreren bat izan zuten eta
alde batetik soperuak eta bestetik buruluxeak edo anguleruak
gelditu ziran banatuak". (Nemesio Etxaniz, 1992).
Anime, animie. 1. Arima. 2. (Emakumeekin bereziki)
Odolik gabeko pertsona isila eta ahula. "Animie bezelakue
da neska ori, emateu eozein momentuten eroikoala".
Ikus mistika tulisabelika.
A Amazulo, amazulue. Beti amaren ondoan egon nahi izaten
duen umea. "Bittorren umie amazulo earra dao einde".
Amen. 1. Kristau eta juduen liturgian otoitz batzuen bukaeran
esaten den hitza. 2. Hemen. "Amen etorri zin
danak, famili guztixe artute".
Ames, amesa. Amets. "Gaur gabin e majiña bat ames eiñ
dittut".
Ameto eman. Onartu, amore eman. "Koldok etzun onartzen
bea izentzala Mirenen motxila puskau zuna, bañe
azkenin ameto eman ber izentzun, beai botatze zizkoben
kulpek eta".
Amona mantangorri, amona mantagorrixe. Marigorringoa.
Gaina gorria eta zazpi puntu beltzekoa duen intsektua.
"Amona mantangorrixe azaldu ezkeo, eurixe
izete zala esate gendun txikitten".
Amor ederreko, amor ederrekue. Maitakorra. "Pareja ori
ziero amor ederrekue da".
Amorrau, amorraue. Zalea, joera handia duena zerbaitetarako.
"Jone amorraue da liburu letzen".
Amorraute. 1. Haserretuta. "Oiñ e bazun kejie, or jun da
amorraute". 2. Gogo biziz. "Kalea erten orduko taberna
zuloa juteie amorraute".
Amorrazi. Amorrua eman, eragin. "Ezizu geixo amorrazi,
kixkeldute nabil da!".
Amortzau. Gosaldu. "Gaur goizin presaka ta amortzau
gabe aldein diñat etxetik".
Amortzue, amortzu. Gosaria. "Goizero elkarrekin artze
deu amortzue".
Anaitzako, anaitzakue. Anaiordea, ugazanaia. "Gure
anaitzakue Ameriketa jun tzan artzai".
A
Azkoittiko euskerie 23 Azkoittiko euskerie 22
A Ao, aue. 1. Ahoa. 2. Zubiaren ahoak. "Jausoroko zubixek
bi aho iguel zeuzken".
Aoka, aokaie. 1. Ahoa janariz beteta dagoenean.
"Ixkutaizak aoka ori!". 2. Gehiegikeria, handinahikeria,
birao hotsa. "Ori dek aokaie ori bota dekena!".
Aopeka. Ahots isilean. "Beti aopeka ai zea ta etzatzu eze
entenditzen".
Aori, aorixe. Ahoria. Herpesa. "Ankatan aorixe omen
dauke".
Aotik aittu. Ez entzun. "Ik ze, aotik aitzealdek ala?".
(Esaera bezala erabiltzen da eta beti galderetan).
Apai, apaixe. Afaria. Ikus afai. "I jun aurretik, apai koxkor
bat eiñ berko diau ba?".
Apajo, apajue. Aparejua. Pertsona bihurria, trastoa. "I aiz
i apajue!". Ikus Arraxe izen.
Apapa. 1. Umeen hizkuntzan, kalea. "Apapan al zabiltze?".
2 Pikutara joan. "Jun ai apapa!".
Apartaute. Dibortziatua.
Apenas. 1. Normalean baiezkoan, "berehala" esanahiarekin,
ezezkoa adierazteko. "Apenas inor etorrikoan". 2.
Gutxi. "Apenas ezer aurreau deun".
Apitte. Iaioa. "Aure bai zala apitte... bandie dirijitzen".
Aplikau. Gertatu, suertatu. "Ikusiko ez gendun ba, antxe
aplikau giñen da!". Ikus portunau.
Apo, apue. Txerri ar zaharra.
Apona. Tortoloxaren alde bat. Ikus tortolox.
Apopillo, apopillue. Ostatu hartuta dagoen pertsona.
"Billarrealen lanin eon giñen bittartin, axen etxin eon
giñen apopillo".
A Anka joko, anka jokue. Ihes egin. "Arek ibilli zian anka
jokue ikusi gendunin".
Anka miñez ibilli. Herrena eduki. "Gure ardi ori astetan
dabil anka miñez".
Anka(g)aiñ, anka(g)aiñe. Oingaina. "Deportiba berrixen
sokak ankaañin miñe emateibe".
Anka-motza. Hanka bakarra. "Gure Fermin mutil zarra
anka-motza geldiu zan gerran".
Ankagorri, ankagorrixe. 1. Ume jaio berria. "Nun dabil
gure ankagorrixe?". 2. Itsaskia. Otarrainska, ganba eta
horrelakoak. "Ankagorri batzuk eskaukoitteu asteko".
Antijo, antijuk. Betaurrekoak. "Nik betittik ibiltzeittut antijuk,
eztet ondo ikusten da".
Antiueleko, antiuelekue. Aspaldikoa. "Antiueleko kotxin
erakusketie dao Loiolan".
Antoja(g)arri, antoja(g)arrixe. Nazkagarria, aspergarria.
"Ene! Antojagarrixe aiz ba!".
Antojue eman. Nazka eman. "Ikusitte bakarrik antojue
emate zin tipo orrek".
Antuxun, antuxune. Antosin, metalezko katilu kirtenduna.
"Artu mendireko antuxune motxilikin batea".
Antxintxikalai, antxintxikalaixe. Korrikalaria. "Antxintxikalai
bakoitze bere laguntzaillie ingurun tzula jute zan
bire osun".
Antxintxike. Korrika. "Aure ikusitte, antxintxike eittie nai ta
ezin mobiu sustun sustukin".
Ao bero, ao berue. Hizketan gehiegizkoa. "Ao berue aiz
ba, ori zeñek sinistukoin ba!".
Ao zikiñ, ao zikiñe. Biraoak sarri esaten dituena.
Azkoittiko euskerie 25 Azkoittiko euskerie 24
A Arena, arenie. Hondartzako hondarra. "70 urtekin zapaldu
nun lelengo aldiz arenie, illobakin junde plaire".
Argi eiñ, eman. Ironiaz, "ederki eman" esanahiarekin erabiltzen
da. "Argi eingou arek ainbeste ume artin".
Argiinder, argiinderra. Elektrizitatea. "Gabonetan argiinderrik
gabe eon giñen gau osuen".
Argizai, argizaixe. Erleei darien gai horixka, egurrari eta
altzariei emateko eta kandelak-eta egiteko erabiltzen
dena. "Leno, sapaturo, etxin argizaxei emate zan lurre
garbitzeko".
Argizaxe eiñ. Zerbaiti argizaria eman. "Entradan ta transitun
argizaixe einde dao".
Ari-joko, ari-jokue. Ahari burruka. "Ari-jokue ikustea jun
diz Azpettire".
Arire plantxau. Gaztelerazko "planchar al hilo".
Arixe. Kiribila. "Tornillo onek arixe galdute zaukeik".
Arjo, arjue. Sagarrak barruan edukitzen duen arra. "Sagar
oxek arjuek jota zaudek onuzkeo".
Arkakuxu, arkakuxue. Arkakuso, kukuso. "Txakurrei
arkakuxuntzat kollarie erosi nixon Donostixen".
Arkazta, arkaztie. Urte batetik bira bitarteko ardi gaztea.
"Arkazta ori re anka miñez dabil aspaldixen".
Arkea. Ardia arreske dagoenean.
Arkume, arkumie. Hiltzeko lagatzen den ardi gaztea. Ikus
bildots.
Armarma sare, armarma sarie. Armiarmak insektuak
harrapatzeko egiten duen sarea. "Ganbarie armarma
sarez betata eotea beti".
A Apro(b)a, apro(b)ie. Froga. "Pelota onekin aprobie eittekotan
nao".
Aproau. Probatu. "Pelota berrixe aproau ber deu gaur goizin
Kontsejupin".
Apropos. 1. Nahita. "Apropos eiñ diat". 2. Txantxetan.
Apropostako, aprostakue. Gezurretakoa, baliorik gabekoa.
"Kromo onek eztu balixo, apropostakue da".
Apropostan. 1. Nahita. 2. Txantxetan. "Apropostan esan
dizut gezur ori". Ikus apropos.
Apuntei, apuntexe. Punteria, begi ona. "Orrek zaukeik
apuntexe, beti asmatzeik bere eskopetikin".
Aragi etena. Giharra etetea. "Fuelin ai nitzela aragi etena
eiñ tzat".
Arako. Halako. Normalean pertsona ezaguna izaten da.
"Arako sartze al tzan etxea, dierka ekitte zin".
Arbazta, arbaztie. 1. Adar xeheak. 2. Ura aurkitzeko erabiltzen
den kako itxurako adarra.
Arbaztadun, arbaztadune. Ura bilatzen duen pertsona.
"Gure garaxen, arbaztadune ibiltze zan ur potzu bille."
Arbi, arbixe. 1. Sustrai mamitsuko baratze landarea.
"Gaur goizin jaiki ta arbi jasotzea jun naiz beixei jaten
emateko eun batzuten". 2. Alaia. "Maria bai dela pertsona
arbixe, beti parrez ai da".
Arda(g)ai, arda(g)aixe. Zuhaitz batzuen gerrian, pagoetan
batez ere, hazten den onddoa, sua egiteko eta
erretzeko erabili izan ohi dena. "Etxe arek ardagaixe
bezela artu zun sue".
Ardae, ardaxe. Iskanbila, zarata. "Patxik eta Anttonek atzo
pelota kontun itz eitten asi ta azkenin asarraute ikeraarrizko
ardaxe euki zeben".
Azkoittiko euskerie 27 Azkoittiko euskerie 26
Arrautze loka, arrautze lokie. Arrautza ustela.
Arraxkau. Benturatu. "Pelota oixetan arraxkau eiñ ber da".
Arrebatzako, arrebatzakue. Arrebaordea. "Bere arrebatzakukin
urtetan eztu itzik eiñ".
Arrezkeo. Ordundik. "Aktuaixo ori arrezkeo, koruk tare eindebe".
Arri, arrixe. 1. Harria. "Arrixe bota ta leixue puskau gendun".
2. Txingor gogorra. "Arrixek batza guztixe ondau
digu". 3. Zoritxarra, kaltea. "Au den arrixe etorri zakune
aure etxetik jun dan ezkeo!". 4. Haxis harria.
"Bixontzako moroko arrixe pasau dibe".
Arrike bota. Amorratute zerbait botatzen denean.
"Telefonue arrike bota zun".
Arrike ibilli. 1. Harri botatzen ibili. "Beti beste auzokukin
arrike ibiltze giñen". 2. Pelotan jokatzeko era bat. Pelota
jo beharrean eskuan hartu eta txapa gainera botatzen
da. Bestela, esku pelotaren arau berberak ditu.
Arrimau, arrimaue. Dantza heldua. "Musikeruei arrimaue
eskatzea jun da".
Arrimaute. Juntatuta. "Urtetan arrimaute bizi izen giñen ta
geo ezkondu".
Arritxontxor, arritxontxorra. Harritxirria. "San Juneko
fuel kanpue arritxontxorrez beteta dao".
Arrixkau. Benturatu. Ikus arraskau.
Arro, arrue. Harroa. " I aiz arrue!".
Arroba, arrobie. Arroba, hamabi kilo eta erdi.
Arroputz, arroputze. Harroa. "Oi baino pertsona arroputzoik
eztet ezautu nere bizixen, beti bere diruatik itz eitten
ai da". Ikus arro.
Artaganbara, artaganbarie. Artoa gordetzeko mandioa.
A A Armato, armatue. Azkoitiko prozesioetako soldadu erromatarra.
"Imanolek, urtero ertetzeu armato".
Arra, arraie. Marra. "Arra ortatik ez pasatzeko esandiube".
Arraixe izen. Badaezpadakoa. "Ori dek arraixe!". Ikus
apajo.
Arrallau, arrallaue. Ogia. "Ogi arrallaue ekarri zu, kroketak
preparatzeko".
Arrantza, arrantzie. Astoaren orroa. "Gure astun arrantzie
auzoko beste puntetik aitze zan".
Arrantzu, arrantzue. Arrainak harrapatzea. "Dukeko errekan
ibiltze giñen arrantzun".
Arraska, arraskaie. Lerroa. "Idazlaneko lenengo arraskaien
titulue idatzi ber da".
Arraska, arraskie. Garbiketak egiteko aska. Fregaderoa.
"Gure etxin daon arraskie etzan bakarrik platerak garbitzeko
ibiltzen, erropak e antxe garbitze zin".
Arraskau, arraskaue. Benturatzen den pertsona. "Oxek
arraskauek zien, gu ez giñen tabernan sartzen geizki
ikusitte zaolako garai artan".
Arrasta, arrastaie. Urradura. "Txikitten bizikletatik eroi ta
eundoko arrastaie eiñ nun belaunin, ondik markie or
dauket".
Arrasto, arrastue. 1. Aztarna. "Txakurrek odol arrastuei
segiu zixon". 2. Lurrean egindako ildoa. "Bizikletak
pasau dizelako dao emen arrasto au".
Arrastun sartu. Bide zuzenean sartu. "Bazan garaxe gure
ori arrastun sartzeko, kostau zikon bañe".
Arrautze koxkau, arrautze koxkaue. Pitzatua, kolpea
duen arraultza. "Diruik ez gaukegendunantzat arrautze
koxkauek izete zin".
Azkoittiko euskerie 29 Azkoittiko euskerie 28
Ata. 1. Atera. "Ataiztek sei zurito pute!". 2. Futbolean alboetatik
erdialdera egindako pasea. "Ataik baloie azkar!".
Atala. 1. Zatia. "Inglesin bakarrik lenengo atala ikusikou".
2. Fruta atalgarri baten zati bakoitza. "Naranja atal bat
emango al dizu?". 3. Sakona ez den platera. "Ataizu
plater sakonak ta atalak".
Atezai, atezaixe. 1. Sailak isteko ateei deitzen zaie.
"Azkenak atezaixe itxi!". 2. Mendiko hesietako pasoa.
"Atezaixe gañetik pasau giñian beste aldea juteko".
Atezie. Ikus atezai.
Atsalde, atsaldie. Arratsaldea. "Atsaldeako gerau naiz".
Atte. Aita. "Ikusikok atte etortzeanin!".
Attetzako, attetzakue. Aitorde, ugazaita.
Attezulo, attezulue. Beti aitarekin egon nahi duen umeari
esaten zaio.
Attitte mendikoteko, attitte mendikotekue. Kakarraldoa.
Attitte. Aitona, aitita. "Aittittekin ibilli nitzen lelengo aldiz
trenin, Loiolaño jun giñen".
Atxakar, atxakarra. Hatz txikia. "Atxakarrakin sakau ber
dezu a letra ordenadorin".
Atxakarren, atxakarrena. Hatz txikia. Ikus atxakar.
Atxiki jo. Pilota helduta jo, hartu eta bota.
Atxo paolak. 1. Marmarrak. "Oiñ e ai dittuk oxek taberna
zulun jarritte atxo paolan". 2. Lelokeria. "Atxo paolaik
ezizan bota!".
A Artamoruz. Edozein moduz. "Presaka ibilli giñen ta lanak
artamoruz bukau re bai".
Artesne, artesnie. Ardi esnea. "Plazaberduran artesnie
artu ta bale naiz".
Arto, artue. 1. Artoa. 2. Artairinaz egindako ogia. "Gure
etxin len beti artue jate zan".
Artojoixe. Artaburuak jotzeko tresna.
Artxango, artxangue. Aste Santutan, santuak eramateko
erabiltzen den haga sendoa.
Artxara, artxarie. Behiei jaten emateko saredun aska.
"Belar parduk ekarri artxarie betetzeko".
Aska, askie. Abereei janaria jartzen zaien kaxa-moduko ontzia.
Aspel, aspela. Gurdira jasotzeko eskuareak eta hankaz
lagunduta egiten den belar pilo betea.
Astakerten, astakertena. Astapotroa, majaderoa. "I ze
astakerten aiz moteill!".
Astanaparrei, astanaparreixe. Baztanga. Ikus naparrei.
Astapaola, astapaolie. Ahoz esaten den astakeria, ahokada
txoroa.
Astapotro, astapotrue. Astakirten, majaderoa.
Astegun buruzuri, astegun buruzurixe. Asteko barruko
eguna. "Astegun buruzurixen jute zin axek kanpoa afaltzea".
Astelen, astelena. 1. Asteko lehen eguna. 2. Biharamuna.
"Atzo apaixe euki giñenan ta amen natxion astelen
galantakin".
Astorau. Norbere onetik irten. "Ez takitt ego aizie eo zer
dan, baiñe ziero astorau da".
Astoraute. Bere onetik aterata. "Txakurre dana astoraute
dao aspaldixen".
A
Azkoittiko euskerie 31 Azkoittiko euskerie 30
Atzaparka, atzaparkaie. Atzamarkada. "Asarratzeanin,
dale, arrapatzeunai atzaparkaie".
Atze-aurrerie eiñ. Joan-etorria egin. "Guk sapaturo eitteiau
baserrire atze-aurrerie". "Elizkizun luzeak ziran
orduko zinerik ederrenak, eta Loiola-aldera atze-aurrera
egitea (ala esan ohi da joan-etorria Azkoitian), jai
arratsaldeko entretenigarririk aundiena". (Nemesio
Etxaniz, 1992).
Atze-bikotxa. Ipurtandia. "Ardi au bai daola atzebikotxa!".
Atzea. 1. Berriz. "Aldein da atzea etorri zan". 2. Atzera.
"Botaik atzea kotxe ori!".
Atzelai, atzelaixe. 1. Pelotan, atzeko koadroetan jokatzen
duen pelotaria. 2. (Iraingarria, gizonezkoekin soilik)
Atzelaria, homosexuala.
Atzena. Azkena. "Asko zaxau arren, atzena allau zan".
(Atzena eta azkena, biak erabiltzen dira).
Atzik. Ipurdiak. "Atzik ta aurrik, ziero gizendu zaizko".
Aulki, aulkixe. 1. Eserlekua. 2. Behiak jeisteko erabiltzen
den eserlekua. "Aulkixen nik beixek jeizteittut, eta sillan
bazkaldu eittet". 3. Aulki luzea. Ikus silla.
Aure. Hura. (Aure eta are, biak erabiltzen dira). "Aure bai
zala mutil earra".
Aurrea jun. Frontera joan. "Gerrie etorri zanin, axek
aurrea jun tzin".
Aurreako laa. 1. Gerorako utzi zerbait. "Lana aurreako laa
gendun". 2. Ganadua hazteko utzi. "Bei au aurreako
laako deu ta beste au matadeire emangou".
Aurrerau. 1. Aurreztu. "Nik gaztetan oiñ baiño diru gexo
aurreratze nun". 2. Aurreratu. "Diru bat aurrerau dixobet
langilliei".
A Atxo, atxue. 1. Emakume antzua. 2. Emakume heldua.
Gehienetan "zahar" izenlaguna duela atzetik. "Atxo zar
orrek esan tzik". 3. Neska-laguna. "Etzakiat juteik izangotan,
nere atxuei esan berkozoat lelengo". 4. Neska
gaztea, ederra dagoenean. "Ori atxue billau duna
Mikelek!".
Atxulo. Tortoloxaren alde bat. Ikus tortolox.
Atxumurke eiñ. Atximurka egin, zimiko egin.
Atxumurke, atxumurkaie. Atximurra, zimikoa. "Umik
atxumurkaie eintzin zaitzen ai nintzela".
Atxur, atxurre. 1. Soro eta baratzerako tresna. "Zuluk
atxurrekin eingotteu". 2. Bizarra kentzeko makina ez
elektrikoa. "Naixo det bizerra atxurrekin kentzie". 3.
Mozkorra. "Ori atxurre daukebena bi oxek".
Atxurre arrapau. Mozkorra harrapatu. "Ori atxurre arrapauko
zuna, ardo goxo ori dana eran bazun".
Atxurtu. 1. Atxurrarekin lur sail bat harrotu. "Gaur lurre
ondo atxurtu diau ta bier landauko txiau landau berrekuk".
2. Mozkortu. "Gaur gauin e atxurtute ibillikoa". 3.
Zerbait ondo aztertu, arakatu. "Ximonen geroko bizitzan
sakonago atxurtzeko, Azkoiti-Azpeitietako giroa ta
aidea erakutsi nai genituzke". (Nemesio Etxaniz, 1992).
Atzamar, atzamarra. Eskuko hatza. "Kenduitzak atzamar
oxek nere gaiñetik!".
Atzapar, atzaparra. 1. Zenbait piztiaren kako-azazkal zorrotz
eta gogorra. 2. Pertsonen eskua, handia denean. "Atzapar
oxekin beintzet ondo eutsikoxo umiei".
Atzaparka eiñ. atzamarkada egin. "Katakumie artzen
saxau ta atzaparka eiñ tzin".
A
B
Azkoittiko euskerie 33 Azkoittiko euskerie 32
B
Baba beltz, baba beltza. Baba mota bat. "Baba beltza
zauen earra plaza berduran".
Baba gorri, baba gorrixe. Baba mota bat. "Aurtengo
babajanin, babagorrixek neuk ekarrikotxiñat".
Baba zuri, baba zurixe. Baba mota bat. "Baba zurixe
baiño naixo bestik aukeran".
Baba, babie. 1. Leguminosoen familiako baratze landarea
2. Larruazalean sortzen den handitu urtsua eta ondorengo
gogorgunea. "Mendiko bota berrixek kriston
babie eindibe bietz potolin".
Baiba? Baietz? Espero dugun erantzuna baiezkoa denean.
"Gurekin etorriko zeala? Baiba?"
Baikutz, baikutze. Kalte egiten duen aberea bahitu, gero
jabeak kalteak ordain ditzan. "Beeko baserrikui baikutze
eindixobe".
Baillera, baillerie. 1. Auzoa. "Martitte bailleran bizi die
axek". 2. Harana. "Urola ballerie earra da gero!".
Baitte. Baita ere. "Mendire jutea baiñe baitte plaire".
Bajiña bat. Asko. "Bajiña bat pertsona zan atzoko entierrun".
Bajiñe bat. Asko, ugari. Ikus majiñe bat.
Bakaillau, bakaillaue. 1. Arrain mota bat, bakailaoa. "Atzo
arrandeixen bakaillaue erosi gendun prezixo onin". 2.
Heroina. "Orrek bakaillauei emate ziok latz". 3. Musika
mota. "Oingo gaztik bakaillaue besteik eztu aitzen".
Bakasta, bakastie. Ardiek izaten dituzten arkakusoen
moduko zomorroa.
Aurrik. Aurreak, bularrak. "Aurrik operatzie erabai diñet".
Auspez. Behera begira etzanda egon. "Ni plaxen beti auspez
eote naiz, bestela erre eitte naiz da".
Auzixen ibilli. Balantzan ibilli. Kili-kolo.
Aza gorri, aza gorrixe. Lonbarda. "Plaza berduratik aza
gorrixe ekarri ber det".
Azal, azala. 1. Gorputzeko azala. "Urtik pasaute re azal
fiñe zauken gure Anttonik". 2. Ez sakona, urria.
"Azaleko kontukin zabiltzete beti".
Azaostro, azaostrue. Tontolapikoa, artaburua. "I ze azaostro
aiz!".
Azkarri, azkarrixe. Legamia. "Zenbat azkarri botatzeixozue
ogixe eitteko masiei?".
Azkordiñ, azkordiñe. Ospela. "Negun bietzak azkordiñez
beteta eukitzettut".
Azpantar, azpantarra. Zaku edo oihal zaharrez egindako
polaina modukoak.
Azpixek atea. Ganaduari bere egitekoak garbitu.
"Ganauei azpixek ateatzeko ordue dek oiñ".
Azpixek eiñ. Ganaduari ohea prestatu. "Ganauei azpixek
eiñ da kalea nitxin".
Azpizar, azpizarra. Eskuetako azazkalen inguruan altxatzen
den azala da. "Arratsaldin bietzetako azpizarra
kentzen eon naiz".
Aztarran, aztarrana. Aztarna, arrasto. "Nun dabillen aztarranik
ez tauket".
Aztarranik ez! Ideiarik ere ez! "-Nun tzabillek Iñazio? -
Aztarranik ez!".
A
B
Azkoittiko euskerie 35
B
Azkoittiko euskerie 34
Barruko erropa, barruko erropie. Aldagarria. "Amak medikuna
juteko, barruko erropa berrixek erosi ditxit".
Barruko estimintze. Nahigabea. "Barruko estimintzek
eztitt lorik eitten lagatzen".
Barruko, barrukue. Negutegiko produktua. "Letxugie udaberrixen
kanpokue eotea, ta oiñ, negun, barrukue".
(Barro ere erabiltzen da).
Barruko-tristura, barruko-tristurie. Gogorik eza, malenkonia.
"Ez tauket jateko gogoik, barruko tristurie dauket
eztakit zeatik".
Bastante. Nahiko. "Bastante gustoa geldiu die".
Bat bittea. Erdibana egin, batez ere edariekin. " I! Zerbeza
bat bittea ataizak!".
Batu. Bildu. "Bazkal ondoren tomatik batu ber ditteu".
Batzu(b)i, batzu(b)ixe. Baratzuria, berakatza. "Batzuixe
beintzet bota dixo!".
Bazparere. Badaezpada. "Bazparere ogi geixo ekarri diñat".
Be(g)i-zorruk. Begiaren azpian gertatzen den ubeldura. "Ez
det lo gutxi eiñ baina kriston bei-zorruk dauzket".
Be(g)i-zulo, be(g)i-zulue. 1. Begiaren azpian izaten den
orban iluna. Ikus be(g)i-zorruk. 2. Jostorrotzaren zuloa.
"Nere bistikin eztiñat asma-tzen arixe bei-zulun sartzen".
Be(g)i-zuluk. Begiaren azpian gertatzen den ubeldura.
Ikus be(g)i-zorruk.
Be(g)iondoko, be(g)iondoko. 1. Kolpea. "Atzea beire nitxijuan
ta jirautekun kriston beiondokue artu nian atikin". 2.
Kolpe baten ondorioa, ubeldura. "Kolpin ondoren kriston
beiondokue geldiu zitenan".
Bal(t)sio, bal(t)siue. Dantza lotua. "Balsiun eittezunak multie
zauken ordun, bakarrik sueltun eitte zan".
Baldar, baldarra. 1. Traketsa. "Ni oso baldarra izen nauk
beti kirola eitteko." 2. Borra handia. "Mandixotiken ekarri
zu baldarra".
Baldinbaitte. Baldin baitere.
Baleko, balekue. Nahikoa edo konforme egoteko modukoa.
"Ori ez nian ber, baiñe momentun balekue dek".
Banaute. 1.Dibortziatuta. 2. Separatuta. "Daoneko banaute
ezbazaudek, asmukin bai beintzet".
Banauteko, banautekue. Dibortziatua, apartatua. "Bere
gurasuk aspaldi banautekuk dittun". Ikus apartaute.
Bapo. Nahikoa, ondo. "Bapo bazkaldu diau gaur".
Barik eldu. Flatoa. "Barik eldu ezkeo, arri bat artu eskun
ta ikusikozu ze azkar pasatze zatzun".
Barra, barrie. Pertsonek izaten duten ikutu berezia. "Ori
barrie daukena orrek!".
Barra-barra. Ugari, asko. "Onek dirue barra-barra gastatzeu".
Barratsu, barratsue. Xelebre aldiak izaten dituena.
Barren. 1. Praka beheak. "Praka barrenak moztea eman
dittut". 2.Baina. "Ointxe jun ezta barren!". 3.Barrualdea.
"Barrena bero bero einde bukau nun".
Barriñoi, barriñoie. Plastikozko ontzi handia, taberbernariek
erabiltzen dutena. "Barriñoie boteillaz beteta dao ta
guazen ustea".
Barriñoiek eiñ, barriñuk eiñ. Barreñoetako ontziak antolatu.
"Tabernie itxittekun barriñoiek eingo ditxiau".
B
Azkoittiko euskerie 37
B
Azkoittiko euskerie 36
Belaunburo, belaunburue. Belauna. "Kolpin ondoren,
belaun burue dana aundittute gerau zako".
Belaxe. Segituan. "Belaxe ekarrikotxiñat ire erropak".
Belina eiñ. Nonbaitetik, batez ere tabernatik, ordaindu
gabe joateari deritzo. "Orrek leku danetan belina eitteu,
diruik eztaukela esan ta, ala!".
Beltzak. Kartetan, txota, zaldia eta erregea. "Ik partitzenanin,
beti beltz mordue emateizten".
Belue, belo. Zazpiko urrea. "Belue tokau ezkeo eskoban,
punto bat geixo".
Bendabala, bendabal. Hormak izerditan uzten dituen haizea.
"Bendabala etorri zan eta bebarruko pareta dana
blai einde laa ziun".
Bentana, bentanie. Leiho txikia eta kristelik gabekoa.
Gehien bat baserri giroan erabiltzen da. "Bentanatik
ostro mordo bat sartzeie aizie eitteunin".
Beñipein. Behintzat. "Beaxek etzin ixotzen, baiñe nere
semie bajatzen zan beñipein". (Beñepein eta beñipein,
biak erabiltzen dira).
Ber. 1. Behar. "Diru geixo ber det aste ontan". 2. Nahi.
"Pusketa bat ber al dek?".
Berau. Zerbait uretan luzaroan eduki. "Narrue berau eitte
zan".
Berde, berdie. 1. Kolore bat, berdea. "Jertse berdie erosi
du". 2. Belarra. "Laster berdie jasotzen hasi ber deu,
uda badator da!". Ikus belar 3. Letxuga. "Udan berdie
baino jateko ederroik ezta eoten".
Be. Gabe. "Oiñe, ezer be geldiu gea".
Bebarro, bebarrue. Portala, ataria. "Bebarroko giltzie
galdu det".
Beirazun, beirazune. 1.Nork berak daukan begirada.
"Mikelek oso beirazun zorrotza dauke". 2.Norbaitek besteari
botatzen dion begirada. "Denbora osun mutil are
zure beire euki zendun, kriston beirazunek bota zitzun".
Beire. Begira. "Esamiñetan albokun beire eote zan aure".
Bekatxo, bekatxue. Begi inguruan sortzen den garagar
alearen tamainako handidura. "Bei ingurun bekatxo
pillue erten zaizko".
Bekoki, bekokixe. Kopeta. "Beniton bekokixen pelotan
ibilli leikeu lasai, kriston aundixe dauke". (Gaur egun
gazteen artean kopeta ere asko entzuten da).
Bela. 1. Oraintxe bertan. "Bela etortzekue da". 2. Ezta
pentsatu ere. "Jakin banu, bela jungo nitxian!".
Belar, belarra. 1. Belarra. "Aurten ez du euri asko eiñ ta
gure zelaixen eztao belar askoik". 2. Letxuga. "Tomatie
ez. Baiñe belar pixket jangot". 3. Marihuana. "Ori belarrakin
arrapau dibe".
Belar-ondo, belar ondue. Lehortutako belarra, ganaduarentzako
janari gisa erabiltzen da. "Bittuteko belarondue
gelditzea or".
Belar-pardo, belar pardue. Lasto-zama. "Belar-parduk ekarri
berkottou beixentzat, jatekoipe gelditzen ai die ta".
Belar-zulo, belar zulue. Belarra gordetzeko lekua. "Oiñ ai gea
urrengo urteko negureko belar-zulue betetzen".
B
Azkoittiko euskerie 39
B
Azkoittiko euskerie 38
Betie izen. Zentzuduna, gehienetan ezezkoetan eta galderetan
erabiltzen da. "10 metroko alture batetik 100
pezeta truke salto eiñ dekela? I ez aiz betie, moteil!".
Betortz, betortza. Ebakitzeko hortzen eta aurreko haginen
arteko hortza. "Betortzak ertetzen ai zaizko ta
kalenturikin dabil".
Bezin. Konparatibetan, bestearen tokian. "Nik zure bezin
ez nuke eingo".
Bezperak. Otoitz orduetako bat, arratsaldean esaten dena.
Bi bittea. Bi biren kontra. "Apustue bi bittea".
Bialdu. 1. Bidali. 2. Bota. "Eskolatik bialdu eiñ debe ori".
Biantxa, biantxie. Behia egiteko uzten den txahala. "Beixek
ikustea jun giñenien, biantxiek kriston errena zeuken".
Biblioteka jun. Komunera kaka egitera joan. "Pixketeako
badauke, biblioteka jun emen da ta".
Bideitxur, bideitxurre. Bidezidorra, lasterbidea. "Ni beti
bietxurretik jute nitxiñan, Marikutzeko potzoa".
Bider. Aldiz. "Zenbat bider esan diñat?".
Biderrez. Aldiz. Ikus bider.
Bier. Bihar. "Gaur eztauket denboraik, bañe bier bertan
eingoxot bueltie abixue emateko".
Biesera plantxau. Hariaren kontrako zentzuan plantxatu.
Biko. Jokuan, batez ere pilotan, bi puntu edo bi bizitza izatea.
"Irabazten niju biko nao ta". (Hiruko, lauko... ere
erabiltzen da).
Bildots, bildotsa. Ardi gaztea.
Billur, billurre. Beldurra. "Bakarrik gelditzeko billurre eukitzeu
gauetan". (Billur eta bildur, biak erabiltzen dira).
Berdekei, berdekexe. Lizunkeria. "Juan, berdekei geixo
ezizak esan!".
Bereki, berekixek. Elkarrekin ondo doazenak, ondo konbinatuta.
"Belarrittekuk eta eraztune berekixek erregalau
dizte nere kuttunek".
Berko. Beharko, zer erremedio. "Dantzie akabau ta, trote
etxea! Berko!".
Berna ezur, berna ezur. Hankezurra. "Fuolin jokatzen
majiña bat berna ezurreko artutekue nauk".
Bertan Bilbo! Zerbaiten handitasuna edo edertasunagatik
txundituta gelditu. "Je! Earra dek! Bertan Bilbo!".
Berue eman. Norbaitek kokotetik gora egitea. "Ik ematek
berue, moteil!".
Besagaiñez pareta. Pelota munduan, distantzia jakin
batetik pilotari emandako kolpea.
Besapeko bi pareta. Pelotan, horma bikoa egin.
Beso-motz, beso-motza. Beso bakarra. "Lanin azidentie
euki zun aspaldi ta beso motza geldiu zan".
Besotako, besotakue. Norbait bere aitabitxi edo amabitxiari
buruz. "Illoba dauket nik nere besotakue".
Beste espaloko, beste espalokue. Maritxua. "Beti pentsau
izen det, mutill ori beste esopalokue zala".
Besuk tolostau. Besoak gurutzatu. "Ortxe geldiu zan
besuk tolostau ta eze eiñ be".
Bete. 1. Arnasari buelta eman ezinda. "Pelotaixe bete eiñ
da". 2. Jatekoz asea. "Eztet nai jateko geixo, beteta nao".
Beteta. Haurdun. "Miren beteta zion".
B
Azkoittiko euskerie 41
B
Azkoittiko euskerie 40
Bizittu. 1. Janaria bizitu, atondu. "Letxugie bizittuizu, biñagre
pixket botata baare". 2. Piztu. "Apiretal eman da
geo umie bizittu eiñ tzan".
Blaixe arrapau. Bustitzea. "Eurixe asi ta eundeko blaixe
arrapau giñian".
Blastiau. 1. Jipoia eman. "Atzo gauin e sartu uan saltzan, ta blastiaute
erten omen tzian". 2. Mozkorra harrapatu. "Sapaturo
bezela tragoka asi ta blastiaute jun nitxiñan etxea".
Blaust! Luze erori (onomatopeia). "Platanukin irristau ta
blaust! lurrera eroi uan".
Blaxe arrapau. Ikus blaixe arrapau.
Bolara, bolarie. Denboraldia. "Mallubi bolarie laste izengoa".
Boldoxor, boldoxorra. Gizajo antzekoa.
Borra, borrie. Gabia, mazoa. "Ezixe eitteko borrie ta egurre
ber ditxiat".
Botaka eiñ, botakie eiñ. Oka egin. "Jatekuk etzixon onik
eiñ ta botaka eintzun".
Botaka(g)ure, botaka(g)urie. Goragalea, oka sorteraztea.
"Eztakit ze jan detan baiñe kriston botakaurie dauket".
Botaka, botakie. Oka. "Kalin botakie dao, justu bebarro aurrin".
Botillero, botillerue. Pilotari baten laguntzailea. "Len
pelotaixe zan aure ta oiñ Titiñen botillerue da".
Braskal, braskala. Utzia, zabarra. "Aure ondo braskala zan".
Braskildute. Utzita. "Ezta bate zaitzen, era bat braskildute
dao".
Bruxe. Baserritarren brusa. "Bruxe jazteko oitturie daukebe
batzuk, San Andresetan".
Biotzeko, biotzekue. Infartoa. "Biotzekue eman ta bertan
geldiu zan".
Birbiliñe, birbiliñe. Egurra zulatzeko baserrietan erabiltzen
den eskuzko tresna txikia. Ikus daratulo.
Bire txiki, bire txikixe. Bidezidorra, lasterbidea. "Baserrire
bire txikitik jute giñen". Ikus bideitxur.
Bire, birie. Bidea.
Birikixek. Gibel-erraiak. "Txakurrek oilaskun birikixek jan dittu".
Bistaraute eon. Tripa nabarmentzeko moduan hazita
izan. "Bistaraute dao ondo fijatze bazea".
Bisten. 1. Ikusteko moduan. "Andik plaza osue bisten". 2.
Biluzik. "Medikuna jute giñenin rebisixue eittea, arek
esate ziun bisten jartzeko".
Bixen bittertin. Bitartean. "Oindik ezta etorri ta bixen bittertin
gure eon eingo gea".
Bixkialdi. Erditze berean bi ume jaiotzea. "Mariandiken
nerea bittertin, gure amak, bi bixkialdi izen zittun".
Bizerkentzaille, bizerkentzaillie. Bizargina. "Atzo, aspaldiko
partez, bizerra moztea jun nitzen Fernando bizkertzeillina".
Bizi alargun, bizi alargune. Banatua, dibortziatua.
Bizi, bizitze. Etxebizitza. "Gure baserrixe bi bizitzekue da".
Bizi, bizixe. 1. Pertsona azkarra. "Orrek tontue emateu
baiñe oso bizixe da". 2. Pilota azkarra. "Koño! oixe
pelota bizixe dana!". 3. Minbizia. "Aure bai zala ona,
baiñe bizixek jota il zan".
Bizimoru, bizimorue. Bizimodua. "Bizimoru goorra tokau
zikuk guri".
D
Azkoittiko euskerie 43
B
Azkoittiko euskerie 42
D
Da(r)atulo, da(r)atulue. Egurra zulatzeko baserrietan erabiltzen
den eskuzko tresna handia. Ikus birbiliñ.
Danak emanda jun, ibilli. Oso azkar joan. "Or ibiltzeie
kotxin danak emanda".
Danba, danbaie. Leherketa hotsa. "Zeoze pasau da beintzet,
kriston danbaie aittu deu ta etxetik".
Danbateko, danbatekue. Kolpe edo leherketa hotsa. Ikus danba.
Danbatekue artu. Kolpe hartu, batez ere auto istripuetan. "Kotxin
zijula kriston danbatekue artu zun Jonek lengo jaixen".
Danbatekue eman, danbatekue eman. Bihotzeko edo
bestelako atakeren bat eman. "Danbatekue emanda re
ardue errez erate zun arek".
Danboliñ, danboliñe. 1. Musika tresna. "Txistue ta danboliñe
artute jaixetan pasakallie jotze gendun". 2.
Gaztainak erretzeko tresna. "Bilduteko gastaiñek danboliñin
erreta jan tzittuben".
Daneakue, daneako. 1. Denerako prest. "Jendie daneakue
daukezu emen". 2. Mota guztietako. "Denda berri
oxetan daneako gauzek topatzeittuzu".
Danin. Edozein lekutan, edonon. "Oiñ danin bakallaue aitzek".
Dardarizo, dardarizue. Dardara. "Edadin aurrea zijun ta
geruo ta dardarizo geixo zauken".
Dardarra, dardarraie. Dardara. "Azkenaldixen bolantik
kriston dardarraie dauke". Ikus dardarizo.
Deberik. Etxeko lanak. "Bierko deberik bukaute dauzket".
Budiñ, budiñe. Flana. "Postreako zure gustoko budiñe eiñ det".
Buelo, buelue. 1. Pilotaren neurria. "Pelotin buelue neurri
diferentekue izete zan, segun zenentzat zan". 2.
Pilotaren botea. "Pelota orrek buelo ederra dauke".
Buelta. Jokoetan araua bete ez denean berriro hasi.
"Buelta da, sakik etzun balixo ta".
Bueltie eman. 1. Biratu. "Urrengo kalin bueltie eman ber
dezu". 2. Aldatu. "Partido onek bueltie eman du bigarren
zatixen".
Bulda, buldie. Bula, baimena. "Gaur etxin buldie eman
dibe ertetzeko".
Burrunda, burrundaie. Burrunba. "Grupo orrek burrundaie
besteik eztu atatzen".
Burruntzali, burruntzalixe. Goilare sakon eta handia,
batez ere sopa, babak etb. platerera ateratzeko erabiltzen
dena. "Burruntzalixekin obeto atakozu lapikokue".
Buruandi, buruandixe. Ume jaioberria. "Buruandixe
enkargau omen dibe". Ikus ankagorri.
Burubizkor jun. Azkar, zuzen joan. "Azidentina esan tzibenin,
burubizkor jun nitzen ospitalea".
Burutik berako, burutik berakue. Katarroa, baina musuko
eta buruko karga duzunean. "Au den burutik berakue
arrapau denena, eh?".
Burutsu, burutsue. Jakintsua, azkarra. "Kontuz orrekin
burutsue den da".
Butroi, butroie. Sare mota bat zabaletik estura dijoena.
D
Azkoittiko euskerie 45
D
Azkoittiko euskerie 44
Domeka, domekie. Igandea. "Datorren domekan
Urrateiko eune da".
Doministiko, doministikue. 1. Usina. 2. Usinaren ondorengo
erantzuna.
Domisantu, domisantue. Santuen eguna. "Domisantureko
erromilleta eder bat erosiko deu".
Dontsu, dontsue. Ironi kutsuarekin pertsona bat handia dela
esateko. "Farmaziko gizona bai dala gizon dontsue".
Dozenie. 1. Hamabiko multzoa. 2. Hamabi arraultza gehi
bat. "Santa Klarako monjai egualdi ona eitteko dozenie
emate zako". 3. Hamabi pare alpargata. "Dozenie josteatik
gure dirue atatze gendun".
Dranga. Azkar, kolpetik. "Zauken dana dranga eran zun".
Drote eiñ. Arin ihes egin. "Atie jo ta drote eiñ giñian etxekuk
ez arrapatzeko".
Drote! Aide! Ospa! "Drote emendik! Beti gaiztokexen!".
Drotin. Azkar. "Fuolai buruz izketan asteizenin drotin jute
naiz sukaldea".
Dun-dun aundi, dun-dun aundixe. Meza kanpaia.
Dun-dun zar, dun-dun zarra. Kanpandorreko kanpaietan,
hil kanpaia. "Batemat jun tzaku, dun-dun zarra ai du ta".
Dunbel, dunbela. Bonboa. "Urte askun jo zun arek dunbela
Axkoittiko bandan".
Dunbeljole, dunbeljolie. Bonboa jotzen duena.
Duro ziller, duro zillerra. Zilarrezko bost pezetako txanpona.
"Hau poza kalin duro zillerra topau ezkeo".
Debute. Bikote bat elkarrekin hasten deneko eguna. "Bi
parejak debutatze omen diñabe gaur. Geurie esate
bateako, Jesusen Biotzan egunin zan, zinea bixok
bakarrik junber gendun, aure zan debute".
Delbrazita jun. Besotik helduta. "Kalin ola jute zin parejak,
delbrazita, entraban en capilla". (Delbrazita jun eta delbraizta
jun, biak erabiltzen dira).
Demonixo, demonixue. Gaiztoa, bihurria. "Ume au ze
demonixo da gero!".
Demontre. Beste hitz zakarragoen ordez erabiltzen den
interjekzioa. "Ze demontre zabiltze!".
Deportibak. Kirola egiteko oinetakoak. "Deportiba berrixek
estraiñatzeittut gaur".
Derrepentin. Bizkor, berehala. "Ti ta, ti ta, derrepentin eitte
zittun lan danak".
Desditxe, desditxie. Kexa. "Orrek aiñe keja ta desditxe
gutxirek ibillikoñabe".
Desordutan ibilli. Goizaldeko ordu txikitan ibili. "Beti
desordutan ibiltzea gure au astebukaeratan".
Destantalau, destantalaue. Kankailua, baldarra, kalamastra.
Di-da. Azkar adierazteko onometopeia. "Lan danak di-da
baten bukau zittun".
Dingi-danga. Azkar. Ikus di-da.
Dixku(i)ro. Dixku(i)rue. Ustekabea. "Dixkuro baten azkar
aillatzema esan otseitteko".
Dixkurau. Nahastu. "Batemat dixkurau da, emen
Karmenik ezta bizi ta".
Doako, doakue. Dohainik. "Eztaukezu paau berrik, doakue
da ori".
E
Azkoittiko euskerie 47 Azkoittiko euskerie 46
E
E(g)oki, e(g)okixe. Pertsona batengatik jatorra edo aproposa
dela adierazteko. "Aure egokixe da umikin lanin
ibiltzeko". Ikus eroki.
Eatxi. Lurrera bota. "Emantzixon zartaiekin jota lelengun
eatxi zun".
Ebaiketa. Jostunen gremioan mozketak esateko.
Eguerri egun, eguerri egune. Eguberri eguna. "Eguerri
egunin famili osue biltze gea baserrixen".
Eguzki printze, eguzki printzik. Eguzki izpiak. "Goizin
lexotik euzki printzik sartze zin ta esnau eiñ nitzen".
Eiñ. 1. Egin. "Matematikako lanak eiñ ditteu". 2. Landu.
"Masie eindekun ogixe eingo deu". 3. Izan. "Ori aman
partetik nere lengusue eittea". 4. –koa izan. "Marixa
nungue eittea?". 5. Hizkuntza bat hitz egin. "Euskeraz
eitte al du orrek?"
Ekarriko? Erregeen kabalgatan umeek ohitukatu ohi
duten galdera. "Gure Anak ixe estarrixe laa zun atzo
ekarriko einez".
Ekin. 1. Jardun. "Nei erraz ekitteit". 2. Hasi. "Ekin azkar lanai!".
Ekumil, ekumille. Ukabila. "Lurrea eroitte ekumille dana
urraute ekarri zun".
Elastiko, elastikue. Kamiseta. "Gaur gauin elastiko berrixekin
ertengot".
Elder, elderra. Listua, lerdea. "Aotik elderra zula aillau zan
antxintxikalaixe meta".
E
Azkoittiko euskerie 49
E
Azkoittiko euskerie 48
Enpleaute eon. 1. Lanpostua izan. "Urte erdixe eiñ diat
lanik be, baiño oiñ enpleaute natxiok". 2. Karta jokuan,
hauek ondo kolokatuta izan. "Laiste bukauko den
jokue, karta danak enpleatue zauzkenat ta".
Ensaladie arreglau. Atondu. "Jun ensaladie arreglatzen,
laste apalduko deu ta".
Entrama, entramie. Jateko edo edateko erraztasuna.
"Orrek zaukeik entramie moteill!".
Enttonau, enttonaue. Dotorea. "Aure gizon enttonaue
izen tzan beti".
Entzun. Entzun, baina meza bakarrik. Gainontzean, aittu
hitza erabiltzen da. "Ordubateko mezie entzun ta
Alamedanea jute gaittun pintxue jatea".
Epel, epela. 1. Ez hotz ez bero dagoena. "Naixo det
kapesnie epela artzie". 2. Bestekiko harremanetan beti
ondo gelditzea nahi duena. "Beti danan atzetik, epela
dek ba!".
Epelkei, epelkeixe. Beste pertsona batekin edo batzuekin
ondo gelditzeko norbaitek dioenari esaten zaio. "Oiñ e
epelkeixe bota du orrek!".
Epeltzio. Izaera epeleko pertsona. "Hauxe epeltzio!".
Erabat. 1. Guztiz. "Oiñdik ez ta ba erabat sendau ta
makalik dabil". 2. Asko, ia denak. "Ikaslik erabat konforme
zauden".
Erantzi. Biluztu. "Medikunin biluzik jarri. Biluzik? A bai,
erantzi eo gorrik jarri".
Erdaldun, erdaldune. Euskaraz ez dakiena. "Zumarrakuk
etortze zienin fuolea, axek erdaldunek, pa, erdalduneko
o enteitzea, kanpotarrak beintzet".
Elkor, elkorra. Gogorra, zurruna. "Biundu ezineko aragixe,
elkorra da".
Elur, elurre. 1. Elurra. 2. Telebistan, irudien ordez pinporta
zuriak agertzen direnean.
Eman. 1. Eman. "Emaizu karamelue". 2. Errenditu. "Emate
al dek?". 3. Eraman. "I lasai, nik emango aut Donostire".
Emanber. Badirudi. "Emanber azpeittarra aizela, lerdo
aurpei orrekin".
Emaneziñ, emaneziñe. Jasan ezin. "Onbeste jende batea
emaneziñe eitte zat".
Emaneziñeko, emaneziñekue. Emanezinezkoa, bekaiztia.
"Egunero lanin ikustie emaneziñekue den neretzat".
Emataille, emataillie. Emateko joera duena. "Leno xurre
uan baiño urtikin ematille xamar zabillek".
Eme, emie. 1. Arra ez dena. "Gure lelengo txakurre emie
uan". 2. Neska itxura duen mutila. "I aiz emie!".
Emen. 1. Hemen. Ikus amen. 2. Omen. "Azken biarren geldiu
emen tzien atzoko saixun".
Emendau. Itzali. "Argixe emendau, badie orduk ta!".
Enge, engie. Ezinikusia, nazka. "Tipo orrek kriston engie
emate zik".
Enpaza. Adiskidetzea. "Ibilli zitxiaben kontu ta komerixek,
baiñe azkenin, enpaza allau uan".
Enpazin geldiu. Kontu bat bukatutzat ematen denean.
"Eman nizkon eman berrekuk ta enpazin geldiu giñen".
Enpaztu. Zorrak ordaindu. "Martxoko soldatikin danakin
enpaztu nauk".
E
Azkoittiko euskerie 51
E
Azkoittiko euskerie 50
Errefortzaketan. Abarketa josterakoan erabiltzen den terminoa.
"Amak bittarte ortan errefortzaketan einber izete zun".
Errekaue eiñ. 1. Enkargua egin. 2. Norbaiti eskontzeko eskatu.
"Enterau al tzeate Pedrok Anei errekaue eiñ dixola?".
Errekistau. Arakatu. "Erropa danak errekistau dizkot ta
diruik eztauke".
Errelojo, errelojue. Ordularia. "Errelojue uretan sartute
izorrau nian".
Errematau, erremataue. Oso osoa. "Mozkor erremataue zan".
Erremota. Ziba, txermen formako egurrezko jostailua.
"Txikitten beti erremotakin ibiltze giñen jolasin, danok
batea botatze gendun ta beti batek irabazte zun".
Errendiu. 1. Lasaitu. "Notizixe aittu ta gero noizko errendiu!".
2. Kontrolatu. "Ume au ezin errenditute ibiltze naun".
Errenta, errentie. Alokairua. "Etzakiñat errentie paatzeko
aillauko al tzakun".
Errepe, errepie. Errapea. "Bei orrek badik zeoze errapin".
Erreprentzixue eiñ. Errieta egin.
Erresto, errestue. Pilotan, sakeari erantzuna. "Erresto
eleantie eiñ dik Atanok".
Erretaillie eiñ. Ilea orraztu. "Komunea nitxin erretaillie eittea".
Erretatu makiñe, erretatu makiñie. Argazki kamara.
"Erretatu makiñie galdu nun oporretan".
Erretatu, erretatue. Argazkia. "Apaiko eunin ekarrikoittut
oporretako erretatuk".
Erretaturekue. Fotogenikoa. "Neska eder aure bai zala
erretaturekue".
Erdel, erdela. Lerdea. "Erdela daixola dabil jolasin". Ikus elder.
Erdokie. Likido batek utzitako arrasto zikina. "Komuneko
zulo ortan bai daola erdokie!".
Erixo, erixue. Larritasuna, estuasuna. "Gauin ames txar
batekin kriston erixue pasau det".
Erlakristen, erlakristena. Pikorta. "Baserrixen, sagar
arbola artin gabiltzela jolasin, Mari Karmeni eltxo batek
eldu ta geo, kriston erlakristena erten zixon".
Erliar, erliarra. Erlabioa. "Leixue itxi, bestela erliarra sartukoa
ta".
Ermie. 1. Zalea. "Azkar jaten ermie da". 2. Zerbait usu gertatzen
zaiona. "Kotxin artu dik ederra, beti izen dek
ermie ortan".
Ernemuiñ, ernemuiñe. Patatari ateratzen zaion kimu
sorta. "Patata zorrun ernemuiñe besteik ezta ikusten".
Eroki, erokixe. "Beti izen da gure neskie itz erokixe". Ikus
egoki.
Erra. Errada, suila.
Erralde, erraldie. Pisuzko neurri bat, 5 kilogramo. "Idixe
bizik, 920 kg eman omen zittu, ta 517 kanalien, alajaine
103 erralda kanalien". Ikus errolda.
Erramo, erramue. Ereinotza. "Aste santu aurretik, erramu
eune ospatze deu".
Erraulki, erraulkixe. Errada, suila. "Garai batin emakumik
erraulkixe emate zeben buru gaiñin". Ikus erra.
Errebero, erreberue. Tititik zuzenean hartutako esnea.
Errebuelta, errebueltie. Bihurgunea. "Errebuelta ortan
makiña bat gazte il da".
E
Azkoittiko euskerie 53
E
Azkoittiko euskerie 52
Eskau. 1. Eskatu. "Astero amamai pagie eskatzexo". 2.
Askatu. "Lokarrixek eskaute dauzken".
Eskilburu, eskilburue. Eskileretako laugunea. "Luze jardun
gendun izketan eskilburun topau giñenin".
Esku zapatille, esku zapatillie. Abarketak egiteko, titera
antzeko bat.
Eskual Erri, Eskual Errixe. Euskal Herria. "Eskual Erriko
jende asko jun tzan kanpoa lanea garai artan". (Eskual
Erri eta Euskal Erri biak erabiltzen dira).
Eskualdun, euskualdune. Euskal Herrikoa, euskalduna.
"Burugorra aiz i, eskualdun onak bezela". (Eskualdun
eta euskaldun biak erabiltzen dira).
Esne-bezero, esne-bezerue. Esne saltzailea. "Artu marmittie!
Esne-bezerue dator da!".
Esnegaiñ, esnegaiñe. Esnearen gainean eratzen den geruza
koipetsua. "Kafesnie esnegaiñekin ezin det eran".
Esnetela, esnetelie. Ikus esnegaiñ.
Esnezale, esnezalie. Esne saltzailea. Ikus esne-bezero.
Esola, esolie. Lur eremu bat ixteko erabiltzen den egurra.
"Beixek larrien ipintzeko, esolakin itxi deu solue".
Espabilada, espabiladie. Bizia.
Espabilau, espabilaue. Bizia. "Beti izen da neska espabiladie".
Ikus espabilada.
Espar belar, espar belarra. Arrantzurako sare handia,
ibaietarako erabiltzen zena.
Espartzo, espartzue. Ipitxa, mostratxa, estropajoa.
Espazixoz. Presarik gabe. "Inportantik dizen gauzek
espazixoz eiñ ber die ta ez presikin".
Erreten, erretena. 1. Espaloi ondoko ubidetxoa. "Txapaka
ibiltze giñenin, neri seittun eroitze ziten erretenea". 2.
Ipurdiko erretena. "Ipurdiko erretena re izerdittute zaukeat".
Erretiro, erretirue. 1. Jubilazioa. "Pakok erretirue lengo
urtin artu zun" 2. Etxeratzea. "Atzo kriston erretiro txarra
eiñ gendun". 3. Menopausia. "Mareukin zabillen
erretirue dala ta eztala".
Erretoi, erretoie. Parroki edo elizaren ardura duen apaiza.
"Erretoie etorri zan etxea amama ill aurretik".
Erretolika, erretolikie. Jarduna. "Etxea berandu aillatzeatik
kriston erretolikie bota ziben".
Erril, errila. Txanpon bat, 25 zentimokoa. "Ori ikusteko ez
nian errealik paauko".
Errilbiko, erribilkue. 50 zentimoko txanpona. "Errilbiko
batekin zenbat gauze eroste giñuzen!".
Errobera. Gurpila. "Errobera bat ustu ziten".
Erroidue. Gaixotasun bat, mamitisa.
Errolda, erroldie. Bost kilogramo. "40 erroldako txala
saldu diau atzo bertan". Ikus erralde.
Erromako zubi, erromako zubixe. Ostadarra. "Eurixe,
euzkixe, erromako zubixe".
Erromilleta, erromilletie. Lore sorta. "Gure etxeko mutilek
larrosa erromilletie erregalau zixon bere andregaixei".
Erten, ertena. 1. Atera. 2. Irtenunea. 3. Bere onean ez
dagoen pertsona.
Ertera munek. Lerdokeriak. "Auek dittut ertera munek
botatzen ai geanak ointxe".
Ertera, erte(e)rie. Ateraldia. " Ze ertera dittuk oxek?".
Esaga, esagie. Gurdiari, gainean jartzen zaion egurra
belarra lotzeko.
E
Azkoittiko euskerie 55
E
Azkoittiko euskerie 54
Etxepeko, etxepekue. Auzotarra, etxe berean bizi bada.
"Eunero etxepeko Joxekin ixotze naiz eguerditten".
Etxeso, etxesue. Itsasoa. "Laiñoik eztaonin etxesuere
errez ikustea emendik". (Itxaso ere erabiltzen da).
Etxezulo, etxezulue. Etxetik ateratzea asko kostatzen
zaiona. "Ori len etxezulue ziero, ta oiñ ezin sartu".
Euli mando, euli mandue. 1. Mandeulia. "Ikullun euli
manduk besteik eztabiltze". 2. Pertsona astuna. "Euli
mandue ematek, moteill! Eun osun gañin!".
Eundoko. Asko, handia. "Eundoko poza artuko nuke loterixe
tokau ezkeo".
Euskal prantses, euskal prantsesa. Iparraldeko biztanlea.
"Itzeitteko eratik euskal prantsesak zila esango nike".
Eutera, euterie. Eguzkiak betean jotzen duen lekua, toki
eguzkitsua. "Atten baserrixe eutera earrin eotea beti".
Euzki-galda, euzki-galdie. Eguzki beroa. "Kaleko langillik
negun otzetan ta udean euzki-galdatan jardutebe lanin".
Exkurrume, exkurrumie. Seme edo alaba gaztea, benjamina.
"Gure exkurrumie kanpun dao estudixuk eitten".
Ezaun izen. Jakinekoa izan. " Ezaun diñau zeiñ dabillen
berandu".
Ezker zier, ezker zierra. Pilotan ezkerrarekin zabalera
bota. "Ezker zierrakin tanto asko eitteittu gazte onek".
Ezpara, ezparie. Fraideulia, ezpara. "Ezparik eldute laa
zin koskorra etzat ondik bajatzen".
Ezpata, ezpatie. 1. Gurdian, esaga lotzeko tokia. Ikus
esaga. 2. Ezpara. Ikus ezpara.
Espiker, espikerra. Irrati edo telebistako aurkezlea.
Esplikante, esplikantie. Hizlaria. "Lengo kontukin dana
akordatze zan, ta gaiñea esplikante earra zan".
Esportak. Galtzerdi luzeak. "Esportak goraiño ixota jokatze
zun beti".
Estalki, estalkixe. Manta. "Otzik ez pasatzeko estalkixe
gaiñetik bota dixot".
Este-sobra, este-sobrie. Apendizea. "Este-sobrie kentzea
eman omen debe Zumarra".
Estomau zulo, estomau zulue. Urdaileko ahoa.
"Estomau zuloko miñez nao nerbixukin".
Estrata, estratie. Bi lekuren artean egoten den pasabide
estua. "Gure etxin ta txabolin arteko estratan topau nun
txakurre akaute".
Etenda eon. Banatuta. "Asarrau eiñ ginen, ta oiñ etenda gaude".
Etiketa, etiketie. Milikeria, maila. "Ortan etiketa aundixe
zauken".
Etorrixe. Datorrenaldia, etorkizuna. "Etorrixek esangou
nun bukauko deun".
Etsai, etsaixe. Deabrua. "Etsaixe jendiek normalien bi
adarrekin ta sarda batekin deskribitzeu".
Etsipena eman. Gaixo bati gaixotasun batetik aterako ez
dela esateko. "Etsipena eman dixobe ta eztakiu zemat
iraungoun".
Etxafuru, etxafurue. Suziria. "Etxafurun zaratikin bildurtu
eitte zan".
Etxepe, etxepie. Etxepean ,teilapean. "Gure etxepin zar
gutxi bizi gaittun".
G
Azkoittiko euskerie 57
F
Azkoittiko euskerie 56
G
G(e)ure akuerdun. Beti bezala, esan bezala. "Bostetan
juntau giñen kafie artzeko, gure akuerdun". Ikus gure
ttanttun.
Gaban, gabana. Jaka mardul, luzea "Aittitte zana, beti
bere gabana jantzitte jutezan eleante askoik".
Gaille(g)o aize, gaille(g)o aizie. Mendebaldeko haizea.
"Gaur galleo aizie zabillek eun osun".
Gailleo! Erronka egiteko erabiltzen den hitza. "Ezetz amar
aldiz jaso arrixe, gailleo!".
Gaiñeako. Plater baten ostean datorrena, bigarren platera.
"Gaiñeako xerra bana patatakin jangouzte".
Gaiñetik. Ikus gaiñeako.
Gaiñin. Ikus gaiñeako.
Gaitzizen, gaitzizena. Goitizen. "Emen geixenak daukeu
gaitzizena".
Gaixo, gaixue. 1. Gaixo. "Neska ori gaixo dao". 2.
Gaixotasuna, gaitza. "Orrek gaixue dauke jaxo zanetik".
3. Gizajoa edo gajoa. "Ai! Mutil gaixue! Beti dana
beai pasatze zako".
Gajo, gajue. Gizarajoa (emakumezkoekin erabiltzen da).
"Inok eztaki gure ama gajuk bizitze ontan zenbat lan
eiñ dun etxeko danok aurrea etatzeko". Ikus gizajo.
Gajomarta. Zontzona, zanpana (bakarrik emakumezkoekin
erabiltzen da). "I aiz gajomarta! Sekule ez aiz espabilauko!".
F
Falta. 1. Falta, eskas. "Sake ortan neretzako falta eiñ
dula!". 2. Gabezia. "Orrek sekule eztin izen diru faltaik".
Famau, famaue. Goraipatua. "Jende danak asko famau
du taberna ortako janaixe".
Famili esperun eon. Umea edukitzeko eon. "Ailleau diube
famili esperun daudela".
Famili, familixe. 1. Familia. "Familixen senide asko gattun".
2. Umea. "Familik ba al dauken?".
Filomena. Kandela bildua.
Fuel(eko) kanpue. Futbol zelaia. "Azkoittixen belar artifizialeko
fuel kanpue einber omen debe".
Fuel, fuela. Futbola. "Jaixen fuel partidue ikustea jun giñen".
G
Azkoittiko euskerie 59
G
Azkoittiko euskerie 58
Ganbela, ganbelie. Burua. "Ori ez dabil ganbelatik ondo".
Ikus ganbara 2.
Ganbelako, ganbelakue. Buruan hartutako kolpea.
"Eskolako postikin ganbelakue artu det". Ikus koskorretako
1.
Gandure, gandurie. Aire kargatua. "Gaur goizin goizetik
gandurie daukeu".
Garbiu. Hil. "Kotxeko azidentin garbiu zan oiñ dala bi urte". Ikus il.
Garitxo, garitxue. Azalean ateratzen den pikorta modukoa.
"Eskuk garitxoz beteta zauzken, ermitara jun giñen
dirue botatzea ta andik urtebetea etzauken garitxoik".
Garlope, garlopie. Antigualeko zepillo handia. "Mandixun
attittek ibiltze zittun garlopie ta beste traste batzuk
dauzket gordeta".
Garrote, garrotie. 1. Fundamentua. "Etzauken beintzet
lanak eitteko garrote aundik!". 2. Abiadura. "Etxe aurretik
motor danak kriston garrotin pasatzeie".
Gatza(g)i, gatza(g)ixe. Esnea gatzatzeko erabiltzen dena.
"Mamixe eitteko gatzagixe erosi drogerixen".
Gauzek. 1. Gauzak. "Oindik etxeko gauzek dauzket eitteko".
Zenbait kontestutan hilerokoaz esaten da. "Neure
gauzekin natxion da ez naun jungo piztina".
Gazeta, gazetie. Egunkaria. "Goizero irten aurretik gazetie
letzie gustatze zat".
Gazura, gazurie. Gaztaren ura.
Geizkitxo. Justu gaizki esanahiaren kontrako zentzua hartzen
du –txo atzizki txikigilea izenondoari gehitzen zaionean.
"Kejau eingo aiz gaiñea, geizkitxo bizi aiz ba!"
Galani, galanixe. 1. Handikia. "Orrek ibeltzeu galanixe...
beti puztu-puztu einde". 2. Jateko afana, gula. "Ori ezta
gosie, ori galanixe da!".
Galanki. Asko, ugari. "Galanki aziko aiz ainbeste esne
edaten".
Galanta. 1. Handia. "Neska galanta aiz ba anderakin jolasteko".
2. Harritzekoa. "Galanta den ba, ik ez jakittie ze
ordutan geldiu gean".
Galazi. Galerazi. "Medikuk jinasixe eittie galazi dit".
Galazo. Galerazi. Ikus galazi.
Galbana, galbanie. Alpergura. "Bazkaldu ta gero kriston
galbanie sartze zat".
Galdu. 1. Zerbait edo norbait gabe gelditu. "Txamarra
berrixe erosi orduko galdu zun". 2. Hondatu. "Fruta ori
ez bazu jaten galdu eingoa".
Galerain. Galerazi. Ikus galazi.
Galipot, galipota. Asfaltoa. "Ezin da gure etxe paretik
pasau galipota oiñtxe bota debe ta".
Galtzairu, galtzairue. Altzairua.
Ganaana. Ganaduaren jatekoa. "Lanak bukatzeko ganaana
partitzie bakarrik falta zat".
Ganaateko, ganaatekue. Ganaduaren jatekoa. Ikus ganaana.
Ganau, ganaue. 1. Etxeko animalia. "Ganaue gobernautekun
lagundukoiuztet". 2. Badaezpadakoa, trastoa. "Ik
beti eurikin ertetzek, i aiz ganaue!". 3. Neskak eta mutilak
alkarri, ederrak direla adierazteko. "Ori ganaue
daona Zarautz alde ortan".
Ganbara, ganbarie. 1. Ganbara. "Ganbaran baba mordue
dao zuritzeko". 2. Burua. "I ganbaratik ondo al ao?".
G
Azkoittiko euskerie 61
G
Azkoittiko euskerie 60
Gor aize, go(o)r aizie. Gogorreria. "Oiñe builleka, goor
aizie al dauken o ze?".
Gor, gorra. Entzuten ez duena. "Gure aitte azkenengo
urtetan goortu eiñ zan".
Gora beera, gora beerie. Ezberdintasuna. "Or eongoa
gora beerie".
Gordiñ, gordiñe. Egosi edo erre ez den janaria. "Ba omen
daude batzuk arraixe gordiñik jatebenak".
Gorni, gornixe. Elgorria. "Txiki txikitan pasau zun gure
Andonik gornixe".
Gorri ots, gorri otsa. Maldizioka. "Axek ibilli zeben gorri
otsa errealak galdu zunin".
Gorrik. Gorririk. Biluzik. "Plai artan gorrik bañatze zinake
ikusi giñuzen".
Gozau. 1. Azukrea bota. "Ondo gozau al dezu kafie?" 2.
Pilotari gustora eman. "Oingo ontan Errastik gozau du
ba pelotie". 3. Disfrutatu. "Gozau niñan ba partidu ori
ikusten".
Granbill, granbille. Erregela moduko tresna, baserrietan
erabiltzen dena.
Graziosa. Gaseosa, mende hasieran. "Gure birraittonak
graziosa erate zun ta ez gaseosa".
Guardau, guardaue. Errefortzatua.
Guata, guatie. Kotoia. "Oxigenada bota ta guatie pasaukoizut
irikixen". Ikus algadoi.
Gezurretero, gezurreterue. Gezurrak esaten dituena.
"Orri ez sinistu ezerrez, gezurretero utse da ta!".
Gezurtero, gezurterue. Gezurrak esaten dituena.
"Gezurtero zikiñe!". Ikus gezurretero.
Gibel-arraixek. Gibel-erraiak. Ikus biriki.
Gibelaundi, gibelaundixe. Patxadatsua. "I ez larrittu,
gibelaundi ori!".
Gibeleko, gibelekue. Gaixotasun bat, hepatitisa.
"Gibelekue dala ta eztala artzeittu indiixuk".
Giltze, giltzie. 1. Giltza. "Etxeko giltzie eztet topatzen". 2.
Iltzea. "Egur ori pare bat giltzekin josiko deu".
Gitxi. Gutxirekin batera, biak entzuten dira. "Jende gitxi
zabillen gaur azokan".
Gixon, gixona. Erdi gizona dela adierazteko, zentzu peioratiboan.
"Emen gure gixona, kajakin eziñin".
Gizajo, gizajue. Gizarajoa (gizonezkoekin erabiltzen da).
"Eon ai ixilik, gizajo ostia ori!". Ikus gajo.
Gizaldi, gizaldixe. 1. Gizaldia. 2. Mendea.
Goiko, goikue. Jainkoa. "An izengo gea goikuek ala nai bau".
Golau, golaue. Paperaz edo bozioz gaixorik den ardia.
Goma natural, goma naturala. Pelotak egiteko goma birjina.
Gona andixek. Ikus beltzak. "Gona andixek amarna punto
balixo debe bakoitzek".
Goor, goorra. Gogorra. "Ogi au atzokue izengoa, ziero
goorra dao ta".
I
Azkoittiko euskerie 63
I
Azkoittiko euskerie 62
Il. 1. Hil, pertsonei buruz ari garenean. "102 urteko andra
bat il omen da". 2. Hil, etxeabereak guk hiltzen ditugunean.
"San Isidrotan jateko arkumie il deu".
Illetargi, illetargixe. Ilargia. "Gau giro dao, illetargixe bete
betie dao".
Illuniztentzi, illuniztentzixe. Gaua edo ilunduta dagoela
esateko erabiltzen dugu. "Illuniztenzixen pasira jutie
mundiala da".
Illuntze, illuntzie. Ilunabarra. "Illuntzin erten ber al den
kafe bat hartzea?".
Imillaune. Imilauna, erreal baten laurdena.
Imille, imillie. Imina, 12 kg.
Imutu, imutue. Inbutua. "Ekarrizu imutue, ardue botella
pasatzeko!".
Inder, inderra. 1. Indarra. 2. Elektrizitatea. "Argiinderra ber
dezu motor ori muitzeko".
Inderretxe, inderretxie. Zentral elektrikoa, batez ere ibaikoa.
Indiixo, indiixue. Injekzioa. "Indiixue jarri ber dixobela ta
nearrez dao".
Ingurau. Eskuratu. "Ber giñozen firma danak ingurau dittou".
Inpernuko txikito. Deabrua. Ikus etsai. "Inpernuko txikito
baño geiztuo aiz".
Inuxente, inuxentie. Tentela. "I aizekan inuxentikin enteraure
ez aiz eitten!".
Iñon, iñona. Besteena, inorena. "Zeurie baño obio izetea
beti iñona".
Ipurdiko katarro, ipurdiko katarrue. Toki hotzean egonez
gero harrapatzen den katarroa. "Ipurdiko katarrue arrapakouzte
or jarritte eon ezkeo".
I
Ibilli. 1. Ibili. "Zure bille ibilli naiz goiz osun". 2. Erabili.
"Enkargutako ibilli det poltsa ori".
Ier, ierra. 1. Landare mota bat. "Gure amak gixauei beti
botatzeizko ierrak". 2. Argala. "Mutil luzie ta ierra da
Jon".
Iertu. 1. Landarea galdu. "Egualdi auek izen dila ta baba
danak iertu zaizku". 2. Argaldu. "Ene Maria! aspaldixen
dana iertu zea".
Igel. Behorra ar eske dagoenean.
Igualeko, igualekotxe. Konparaketetan, egoera hobea